mevzuatuzmani.net — Hukuki Bilginin Güvenilir Adresi
  1. Ana sayfa
  2. Yargı kararı

Danıştay 4. Daire E. 2025/1925 K. 2025/6701

Karar tarihi: 16 Aralık 2025

Atıf yapılan maddeler

Karar metni

Danıştay 4. Daire Başkanlığı 2025/1925 E. , 2025/6701 K. "İçtihat Metni"T.C. D A N I Ş T A Y DÖRDÜNCÜ DAİRE Esas No : 2025/1925 Karar No : 2025/6701 DAVACI : ... Birliği VEKİLİ : Av. ... DAVALILAR : 1- ... 2- ... Bakanlığı VEKİLİ : Av. Hukuk Müşaviri ... DAVANIN KONUSU : 10/01/2023 tarihli ve 32069 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan, 09/01/2023 tarih ve 6655 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı eki 2023-2024 Yıllarında Yapılacak Çiğ Süt Desteği ve Süt Piyasasının Düzenlenmesine İlişkin Karar'ın 4. maddesinin 1. fıkrasına "çiğ süt desteğinden faydalanması için ilave edilmiş olan ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, kooperatifler, Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatif ortakları, ortaklar" ibarelerinin bulunduğu kısımları ile aynı maddenin 2. fıkrasının tamamının iptali istenilmektedir. DAVACININ İDDİALARI : Süt Üretimi Merkez Birliklerinin; üye süt üretici birlikleri ve üye süt üreticileri yani 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununun tanımı ve amacına uygun olarak, "ürün ve ürün bazında" süt üreticilerinin gönüllülük esasına dayalı olarak kurulan bir organizasyon olduğu, kâr amacı gütmediği, buna karşın 1163 sayılı Kooperatifler Kanuna göre kurulan ve dava konusu Cumhurbaşkan Kararıyla tarımsal destekleme kapsamına alınan kuruluşlardan kooperatiflerin kar amacıyla kurulan ve faaliyet gösteren ortaklık esasına dayalı tüzel kişilikler olduğu ve 5200 sayılı dayanak Kanunun 1. maddesinin kapsamı dışında kaldığı, "PANKOBİRLİK’in de kâr amaçlı, ortakların bir araya gelerek sermaye katılımını sağladıkları pancar ekicileri kooperatifi olduğu, çiğ süt üretimini destekleme amaçlı çıkarılan bu kararla ve süt üretimi ve bu hususta faaliyet gösteren üreticileri desteklemeye yönelik bir faaliyeti bulunmadığı, Tarım ve Orman Bakanlığının, süt üreticilerine vereceği desteğin 5200 sayılı Kanun ile tanımlanan Süt Üretici Birliklerine üye olan çiftçi ve küçük işletmeler yerine, kapsama alınan 5200 sayılı kanunun amacına aykırı olarak örgütlenen ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri ile kooperatiflere aktarılmasının ve dava konusu yapılan ibarelerin söz konusu Kanunun amir hükümleri ve kapsamına aykırı olduğu belirtilerek 10/01/2023 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren dava konusu Cumhurbaşkanlığı Kararının, 4. maddesinde; çiğ süt desteğinden çiğ süt üretici birlikleri yanında ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, tarımsal amaçlı kooperatif üyeleri, Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatif ortaklarının yararlandırılmasına dair dava konusu düzenlemenin 4. maddesi 1. fıkrası ve devamında yer alan; "... 11/06/2010 tarih ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununa göre kurulmuş üretici birlikleri ve/veya 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre kurulmuş, kuruluşuna Bakanlıkça izin verilen hayvancılık faaliyeti yürüten tarımsal amaçlı kooperatif üyeleri ile Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatiflerinin ortaklarının, (2). fıkrasında; Pancar Ekicileri Kooperatifi üzerinden yapılan desteklemelerde ise Pancar Ekicileri Kooperatifleri, Pancar Ekicileri Kooperatifi üst birliğine taahhütname verir. ../Pancar Ekicileri Kooperatifleri birliği üst birliğinden gelen liste ve taahhütnamelere göre ödenir." şeklindeki kısımların, anılan maddelerde yer alan "ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri" "merkez birliğine üyeliği bulunan kooperatif üst/bölge birlikleri" "pancar ekicileri kooperatifleri, pancar ekicileri kooperatifi birliği/üst birliği" kısımlarının da hukuka aykırı olduğu belirtilerek iptali istenilmiştir. DAVALININ SAVUNMASI : Davalı Cumhurbaşkanlığı ve hasım mevkiine alınan Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından, dava konusu Cumhurbaşkanlığı Kararının, "Amaç ve Kapsam" başlıklı 1. maddesinde; çiğ süt üretimi ve kalitesi ile uygulanan hayvancılık politikalarının etkinliğini artırmak suretiyle çiğ süt desteği ile süt piyasasının düzenlenmesine ilişkin hususları kapsadığının belirtildiği, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı Gıda ve ve Yem Kanunu, 5200 Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu ve 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu kapsamında “Çiftçi örgütlerini güçlendirme” “adı altında veri girişi yapan tarımsal amaçlı örgütlere ayrım yapılmaksızın %3 destekleme ödemesinin yapıldığı, PANKOBİRLİK ana sözleşmesinin 5/1-d bendinde, amaçlarının ve çalışma konuları arasında, ortaklarının gereksinim duyduğu her türlü tarımsal girdiyi, her türlü damızlık ve besi hayvanları,..yurt içi veya yurt dışından temin ederek peşin/vadeli, uygun taksitlerle ya da kredi ve benzeri yollarla karşılanarak ortaklara satmak, et ve süt ürünleri gibi ihtiyaçları karşılamak, (ı) fıkrasında, ortaklarının pancar ve pancar dışındaki çeşitli tarım ürünlerinin alınması, işlenmesi, değerlendirilmesi ve pazarlanması amacıyla plan projeler hazırlamak, üst birlikçe hazırlanmış projelerle ilgili faaliyet göstermek hususlarının yeraldığı, 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda da 26/10/2021 tarihli ve 7339 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle; Kooperatiflerin, Kooperatif Birliklerine, Kooperatif Birliklerinin de Merkez Birliğine ortak olmadığı takdirde kamu kaynaklarından desteklenen kredilere kefalet sağlayamayacağı ve kamu kaynaklı tarımsal desteklemelere aracılık yapamayacağının kurala bağlandığı, Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin 10/1. maddesinde; Kuruluşuna Bakanlıkça izin verilen merkez birliği düzeyinde örgütlenmiş ve merkez birliğine üye olan hayvancılık faaliyeti yürüten tarımsal amaçlı örgütlerin, yetki aldığı üreticisi adına sözleşmeli hayvansal üretime ilişkin iş ve işlemleri yürütebileceğinin düzenlendiği, benzer şekilde 2023/8 sayılı Tebliğde de; üretici ve yetiştirici örgütlerin merkez birliği düzeyinde örgütlenmesini tamamlamasının zorunlu olduğunun düzenlendiği, öte yandan PANKOBİRLİK ‘in merkez birliği şeklinde dikey örgütlenmesi bulunmadığından, çiğ süt desteği iş ve işlemlerinde desteklemeye aracılık yapamayacağının idarenin yazılarıyla tüm paydaşlara ve Pankobirlik'e bildirilerek kapsam dışı bırakıldığı, 5996 sayılı Kanun 10/c-1. maddesi (ğ) bendinde, yetiştiricilerin ürünlerinin değerine satışını sağlayacak her türlü pazarlama organizasyonu ve ürün işleme tesisleri kurmak ve benzeri faaliyetleri bulunduğu, 1163 sayılı Kanun 88. maddesi gereğince de Ticaret Bakanlığının, kooperatifler, Koop. Birlikleri, merkez birlikleri için ana sözleşmeler hazırladığı buna göre hazırlanan SS Tarımsal Kalkınma Kooperatifi Ana Sözleşmesinin “Amaçlar” başlığı 6/1-(a) bendinde, kooperatiflerin amaçları arasında, ortakların üretimini artırmak.. ifadesinin yer aldığı, 7/1-(a) bendinde, tarımda her türlü verimliliği artırıcı tedbirleri almak, (b) bendinde de; çalışma konuları adı altında, tarımda verimliliğin artırılması tedbirleri alınmasının düzenlendiği", 06/07/2024 tarih ve 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunun 1. maddesinde; üretimi talebe göre planlamak, ürün kalitesini artırmak, kendi mülkiyetine almamak kaydıyla pazara geçerli standartlara uygun ürün sevk etmek amacının ifade edildiği, özetle, ilgili bütün tüzel kişilerce, üye ve ortakları tarafından üretilen ürünlerin üretiminin artırılması ve ürünlere pazar bulunmasının ve üyeleri üreticilerin desteklenmesinin ana hedef olarak belirlendiği, 5488 sayılı Tarım Kanunun 12. maddesi uyarınca üretici örgütü olarak anılan tarımsal amaçlı kooperatif ve birliklere ayrım yapılmaksızın Bakanlıkça çiğ süt destekleme kapsamında veri girişi yetkisinin verildiği, aynı şekilde 6605 sayılı dava konusu Cumhurbaşkanı Kararı ile bir sonraki 14/09/2023 tarih ve 7613 sayılı Cumhurbaşkanı Kararında da benzer tarımsal desteklemelerin öngörüldüğü ve merkez birliğine üyelik şartı aranan destek ödemelerinde merkez birliğini kurmuş olan 5996 sayılı Kanuna göre kurulmuş ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, 5200 sayılı Tarım Üretici Birlikleri Kanununa göre kurulmuş üretici birlikleri ve 1163 sayılı Kooperatif Kanununa göre kurulmuş kuruluşuna Bakanlıkça izin verilen hayvansal faaliyet yürüten tarımsal amaçlı kooperatif üyelerinin hak ettikleri desteklemelerden “çiftçi örgütlerini güçlendirme” “adı altında tabloda gösterilen oranda kesinti yapılarak kalan miktar yetiştiricilerin hesabına ödenir…”düzenlemesine yer verildiği bu hususta bir ayrımcılık yapılmadığı aksine adalet ve eşitliğin sağlanabilmesi için böyle bir düzenlemeye gidilerek tarımsal üretimin desteklenmesi anlamında eşgüdüm ve standardizasyonun sağlandığı, böylece seri uygulamayla 2016 yılından bu yana “Bakanlık Süt Kayıt Sistemi ” platformu oluşturularak veri girişinde daha önce yaşanan aksaklıkların ve karmaşanın önlendiği dolayısıyla yapılan uygulama ile dava konusu Cumhurbaşkanlığı Kararının hukuka uygun olduğu savunulmaktadır. DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ : ... DÜŞÜNCESİ : Davanın, PANKOBİRLİK'in Ana Sözleşmesinde, ortaklarının ihiyacına yönelik olarak her türlü damızlık ve besi hayvanlarının temini ile ortaklarının et ve süt ürünleri ihtiyacını karşılamakla görevli olduğunun düzenlendiği ancak süt üretimi ile ilgili somut bir görevinin olduğunun ortaya konulamadığı, ayrıca PANKOBİRLİK'in merkez birliği şeklinde örgütlenmediğinden 1163 sayılı Kooperatifler Kanunun 72. maddesi uyarınca çiğ süt desteği iş ve işlemlerinde desteklemeye aracılık yapamayacağı ayrıca bu bağlamda kamu kaynaklı tarımsal desteklemelere aracılık yapamayacağının idarenin yazılarıyla da tüm paydaşlara ve PANKOBİRLİK'e bildirilerek kapsam dışı bırakıldığı belirtildiğinden Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatif ortaklarının yararlandırılmasına dair ibareler yönünden dava konusu işlemin iptali, diğer kısımlar olan ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, kooperatifler ve bağlı kooperatif ortakları, ortaklar ibarelerinin bulunduğu kısımları yönünden ise reddi gerektiği düşünülmektedir. DANIŞTAY SAVCISI : ... DÜŞÜNCESİ : Dava, 10.01.2023 tarihli ve 32069 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan, 09.01.2023 tarihli, 6655 sayılı Cumhurbaşkanı kararının eki "2023-2024 Yıllarında Yapılacak Çiğ Süt Desteği ve Süt Piyasasının Düzenlenmesine İlişkin Karar"ın 4. maddesinin 1. fıkrasındaki, ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, kooperatifler, Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatif ortakları, ortaklar ibarelerinin ve anılan kararın aynı maddesinin 2. fıkrasının iptali istemiyle açılmıştır. 5488 sayılı Tarım Kanunu'nun 19. maddesinde, tarımsal destekleme araçları sayılarak üreticilerin destekleneceği belirtilmiş, 20. maddesinde, "Destekleme ödemelerinde uyulması gereken esaslar şunlardır: a) Destekleme ödemeleri; bölge, işletme, arazi, ürün, tarım sistemi, sözleşmeli üretim, ıslah ve çevre gibi konulardaki öncelikler ve tercihler ışığında farklı miktarlarda yapılabilir. b) Bir tarımsal işletmenin alabileceği azamî toplam destekleme miktarı, yıllık olarak belirlenebilir. c) Destekler, üretici örgütleri aracılığı ile de ödenebilir. ç) Desteklenecek ürünlerin ve destekleme ödeme miktarının belirlenmesinde kalite, standart ve sağlık kriterleri dikkate alınır. d) Üreticilere yapılacak her türlü destekleme ödemelerinde, entegre idare ve kontrol sistemi kullanılır. e) Çiftlik muhasebe veri ağı kayıtlarına ait bilgiler kontrol ve istatistikî amaçlı olarak kullanılabilir, ancak ifşa edilemez. Bu hükme uymayanlar için genel hükümler çerçevesinde cezaî işlem yapılır." hükmü yer almıştır. Davacı, Birlik olarak gönüllülük esasına ve 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu'na göre ürün bazında kurulduklarını, üretici örgüt olduklarını, Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği(PANKOBİRLİK)'nin kar amacı güden bir pancar ekicileri kooperatifi olduğunu, hayvancılık faaliyeti dahi yürütmediğini, ürün bazlı kurulan ve konusu yalnızca süt olan Birlikleri ile aynı kapsama alınamayacağını, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu hükümleri dikkate alındığında, tarımsal amaçlı kooperatiflerin süt üretimi ve süt üreticileri ile ilişkilendirilmesinin, ancak süt üreticisi olanların üye oldukları kooperatiflerin merkez birliğine üye olmalarıyla mümkün olabileceğini, belirlenen hedeflere bu şekilde ulaşılabileceğini, 5996 sayılı Kanun ile kurulan ıslah birliklerinin dahil edilmesinin de 5200 sayılı Kanun'un amacına ve lafzına aykırı olduğunu ileri sürerek 5488 sayılı Kanun'un 19. maddesi uyarınca çıkarılan ve dava konusu edilen çiğ süt desteği ve süt piyasasının düzenlenmesine ilişkin Cumhurbaşkanı kararının iptalini istemektedir. 5488 sayılı Kanun ile üreticiler için ve üretimin teşvik edilmesi amacıyla, tarımsal destekleme araçları getirilmiş olup tarımsal destek sağlanabilmesi için bazı koşullar öngörülmektedir. Üreticiler doğrudan destekten yararlanabildiği gibi bunu üretici örgütleri aracılığı ile de yapılabilmektedirler. Anılan koşulları sağlayan üreticilerin, kooperatiflere ve kooperatifler aracılığı ile birliklere üye olma zorunluluğu da bulunmamaktadır. Öte yandan 1163 sayılı Kanun'un 72. maddesinde, "Kooperatifler, kooperatif birliklerine; kooperatif birlikleri de merkez birliğine ortak olmadığı takdirde, kamu kaynaklarından desteklenen kredilere kefalet sağlayamaz ve kamu kaynaklı tarımsal desteklemelere aracılık yapamaz. Bu kapsamdaki başvurularda; birlikler kooperatifleri, merkez birliği de birlikleri ortaklığa kabulden kaçınamaz." hükmü bulunmakta ise de 1163 sayılı Kanun kooperatiflerle ilgili genel kanun olup üretimin desteklenmesine ve tarım ile ilgili kanun 5488 sayılı Tarım Kanunu'dur. Nitekim 5488 sayılı Kanun'un 18. maddesinde tarımsal desteklemelerin amacı ve ilkeleri sayılmış, üreticilerin piyasa koşullarında faaliyetlerini yürütebilmesi ve kullanılacak kaynağın adil ve etkin bir şekilde üreticilere yansımasının sağlanması, tarımın alt sektörlerinde dengeli bir dağılım olması ilkeler ve amaçlar arasında gösterilmiştir. Anılan Kanun'un 19. maddesinde ise desteklerin, üretici örgütleri aracılığı ile de ödenebileceği hükme bağlanmıştır. 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu'nun 1. maddesinde ise "Bu Kanun hükümlerine göre kurulmuş olan Tarım Kredi Kooperatifleri ve birlikleri, Devletçe kooperatiflere verilen desteklerden yararlanırlar." hükmü yer almış, 3. maddesinin birinci fıkrasının (I) bendinde, kooperatiflerin çalışma konularının, ortaklarının; kısa ve orta vadeli kredi ihtiyaçlarını karşılamak, ürünlerini değerlendirmek, müştereken yararlanabilecekleri her çeşit makina, ekipman ve tesisleri edinmek, ortak ve gerektiğinde diğer üreticilerin; üretim ve zaruri tüketim maddeleri ile üretim araçlarını toptan sağlamak, el sanatlarını geliştirmek ve mamullerini değerlendirmek, mesleki ve teknik yönden bilgilerini artırmak, sosyal ve kültürel konulariyle ilgili faaliyetlerde bulunmak, kurslar açmak ve seminerler tertip etmek, mevduat toplamak, bankacılık hizmetleri ve sigorta acenteliği yapmak olduğu hükme bağlanmıştır. Kanun hükümlerinden anlaşılacağı üzere tarım kooperatifleri, üreticilerin ortak olduğu bir örgütlenme olduğu gibi aynı zamanda üretici durumundadırlar. Merkez birliğe üye olmadan üretici olarak desteklerden yararlanmaları yanında, üyelerine aracılık da yapabilmektedirler. Kooperatiflerin aracılık yapmasının merkez birliğe üye olma şartına bağlanması yorumu, 5488 sayılı Kanun'da belirtilen tarımsal desteklemelerin amacı ve ilkeleri ile bağdaşmamakta olup merkez birliğe üye olunmasının gönüllülük esasına göre olduğu ilkesini de ortadan kaldırmaktadır. Bu nedenle dava konusu işlemle, süt ve süt ürünleri üreten ya da üreticilerine aracılık yapan kooperatiflerin, davacı Birlik ile aynı kapsama alınmasında hukuka aykırılık bulunmamaktadır. Yine 5966 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun 10/C maddesinin 1. fıkrasının (ğ) bendi uyarınca, yetiştiricilerin ürünlerinin değer fiyatına satışını sağlayacak her türlü pazarlama organizasyonları ve ürün işleme tesislerini kurmak, kiralamak ve işletmekle görevli olan ıslah amaçlı yetiştirici birliklerinin de teşvik kapsamına alınmasına ilişkin dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmamaktadır. Uyuşmazlığın Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği'ne (PANKOBİRLİK'e) ilişkin kısmına gelince: Davalı idare savunma dilekçesinde, PANKOBİRLİK'in Ana Sözleşmesinde, ortaklarının gereksinim duyduğu her türlü damızlık ve besi hayvanlarının girdisini sağlamakla ve hayvansal üretimle ilgili ortaklarının et ve süt ürünleri ihtiyacını karşılamakla görevli olduğunu belirtmekte, ancak süt üretimi ile ilgili bir görevinin olduğunu ortaya koyamamaktadır. Ayrıca PANKOBİRLİK'in dikey yapılanmasının olmaması nedeniyle 1163 sayılı Kanun hükümlerine göre aracılık yapamayacağından bahisle kanuni dayanağı olmaksızın dava konusu işlemle süt üretimine ilişkin teşviklerden yararlanabileceğine ilişkin işlemin tesis edildiği anlaşılmaktadır. Bu durumda çiğ süt üretimi ya da çiğ sütün işlenmesi suretiyle üretici konumunda olmayan ya da süt üretimi yapan ortaklardan oluşmayan, süt ürünleri konusunda girdi sağlayan PANKOBİRLİK'in, 1163 sayılı Kanun gereği aracı olamayacağından bahisle ve bu durumu aşabilmek için teşvikle ilgili olarak dava konusu işlem kapsamına dahil edilmesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır. Aynı şekilde süt ve süt ürünleri ile ilgili olmayan PANKOBİRLİK'e bağlı kooperatiflerin doğrudan dahil edilmesinde de hukuka uyarlık görülmemiştir. Zira süt ve süt ürünleri üretimi ile ilgili bir örgütlenme niteliğinde ise kooperatif olması nedeniyle zaten tarım desdeği kapsamı içinde olacaklardır. Açıklanan nedenlerle, "2023-2024 Yıllarında Yapılacak Çiğ Süt Desteği ve Süt Piyasasının Düzenlenmesine İlişkin Karar"ın 4. maddesinin 1. fıkrasında yer alan "Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatiflerinin ortaklarının" ibaresine ilişkin düzenlemenin ve aynı maddenin 2. fıkrasında yer alan pancar ekicileri kooperatifleri ile PANKOBİRLİK'e ilişkin düzenlemelerin iptalinin gerektiği, davanın diğer kısmının reddinin gerektiği düşünülmektedir. TÜRK MİLLETİ ADINA Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü: MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ : Davacı tüzel kişilik tarafından, 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununun birinci maddesinde; amacın; tarım üreticilerinin, ürün bazında bir araya gelerek tüzel kişiliği bulunan tarımsal üretici birlikleri kurmalarını sağlamak olduğunun belirtildiği, kar amacı gütmeyen ürün bazında gönüllülük esasıyla entegrasyon amaçlı organizasyonlar olduklarından amaç ve kapsam dışı faaliyet gösterdikleri iddiasıyla dava konusu düzenleyici işlemle destekleme kapsamına alınan 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre kurulan kooperatiflerin kâr elde etmeyi amaçlamaları ve ortaklık esasına dayalı tüzel kişilikler olmalarından, "PANKOBIRLİK’in de kâr amaçlı, ortakların bir araya gelerek sermaye katılımını sağladıkları pancar ekicileri kooperatifi olarak çiğ süt üretimi amaçlı ihdas edilen dava konusu kararla ve süt üretimi ve bu hususta faaliyet gösteren üreticileri desteklemeye dair faaliyeti bulunmamasına karşılık Tarım ve Orman Bakanlığınca, süt üreticilerine verilmesi gereken desteğin kapsama alınan söz konusu kurum ve kuruluşlara aktarılmasına ilişkin ibarelerin 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununun amir hükümleri ve kapsamına aykırı olduğu belirtilerek 10/01/2023 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren dava konusu Cumhurbaşkanlığı Kararının, 4. maddesinde; kendi merkez birlikleriyle ve süt üretimiyle alakası olmayan, çiğ süt desteğinden çiğ süt üretici birlikleri yanında ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, tarımsal amaçlı kooperatif üyeleri, Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatif ortaklarının yararlandırılmasına dair dava konusu düzenlemenin 4. maddesi (1). fıkrası ve devamında yer alan; "... 11/06/2010 tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununa göre kurulmuş üretici birlikleri ve/veya 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre kurulmuş, kuruluşuna Bakanlıkça izin verilen hayvancılık faaliyeti yürüten tarımsal amaçlı kooperatif üyeleri ile Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatiflerinin ortaklarının, (2). fıkrasında; Pancar Ekicileri Kooperatifi üzerinden yapılan desteklemelerde ise Pancar Ekicileri Kooperatifleri, Pancar Ekicileri Kooperatifi üst birliğine taahhütname verir. ../Pancar Ekicileri Kooperatifleri birliği üst birliğinden gelen liste ve taahhütnamelere göre ödenir." şeklindeki kısımların, anılan maddelerde yer alan "ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri" "merkez birliğine üyeliği bulunan kooperatif üst/bölge birlikleri" "pancar ekicileri kooperatifleri, pancar ekicileri kooperatifi birliği/üst birliği" kısımlarının hukuka aykırı olduğu iddialarıyla bakılan dava açılmıştır. İNCELEME VE GEREKÇE : ESAS YÖNÜNDEN: İlgili Mevzuat : 5488 Sayılı Tarım Kanununun, Tarımsal destekleme araçları başlıklı 19. maddesinin (ç) bendinde; hayvancılık faaliyetlerinde ırk ıslahı, kaba yem üretiminin artırılması, verimliliğin artırılması, işletmelerin ihtisaslaşması, işletmelerde hijyen şartlarının sağlanması, hayvan sağlığı ve refahı, hayvan kimlik sisteminin teşviki, hayvansal ürünlerin işlenmesi ve pazarlanması ile bunlarla ilgili kontrol, takip ve standartların iyileştirilmesi ve su ürünlerinin desteklenmesi amacıyla destekleme tedbirlerinin alınacağı, hayvancılık desteklemelerinde, bölge ve iller bazında farklı desteklerin uygulamaya ve ödeme miktarlarını belirlemeye, ise Cumhurbaşkanının yetkili olduğu belirtilmiştir. Tarımsal desteklemelerin uygulama esasları başlıklı 20. maddesinde ise, destekleme ödemelerinde uyulması gereken esasların belirlendiği, (c) bendinde desteklerin, üretici örgütleri aracılığı ile de ödenebileceği, (d) bendinde, üreticilere yapılacak her türlü destekleme ödemelerinde, entegre idare ve kontrol sisteminin kullanılacağı, (e) bendinde çiftlik muhasebe veri ağı kayıtlarına ait bilgilerin kontrol ve istatistikî amaçlı olarak kullanılabileceği, ancak ifşa edilemeyeceği, bu hükme uymayanlar için genel hükümler çerçevesinde cezaî işlem yapılacağı hükmüne yer verilmiş, Tarımsal desteklemelerin finansmanı başlıklı 21. maddesinde de; tarımsal destekleme programlarının finansmanının, bütçe kaynaklarından ve dış kaynaklardan sağlanacağı, bütçeden ayrılacak kaynağın, gayrisafi millî hasılanın yüzde birinden az olamayacağı ifade edilmiştir. 11/06/2010 tarih ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun 1. maddesinde; Kanunun amacının; üretimi talebe göre plânlamak, ürün kalitesini iyileştirmek kendi mülkiyetine almamak kaydıyla pazara geçerli norm ve standartlara uygun ürün sevk etmek ve ürünlerin ulusal ve uluslararası ölçekte pazarlama gücünü artırıcı tedbirler almak üzere tarım üreticilerinin, ürün veya ürün grubu bazında bir araya gelerek, tüzel kisiliği haiz tarımsal üretici birlikleri kurmalarını sağlamak olduğu belirtilmiş, "Islah amaçlı yetiştirici birlikleri" başlıklı madde 10/A Ek maddesinde de (1) Hayvan gen kaynaklarının korunması, araştırılması, tespiti, ıslahı, geliştirilmesi, yaygınlaştırılması ve pazarlanması konularında faaliyet göstermek amacıyla gerçek veya tüzel kişi yetiştiriciler tarafından, tüzel kişiliği haiz ve özel hukuk hükümlerine tabi ıslah amaçlı yetiştirici birliği kurulabileceği kuralına yer verilmiştir. 1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu'nun 1. maddesinde; Kooperatifler tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafından kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklar olarak tanımlanmış, 72. maddesinde, "Kooperatifler, kooperatif birliklerine; kooperatif birlikleri de merkez birliğine ortak olmadığı takdirde, kamu kaynaklarından desteklenen kredilere kefalet sağlayamaz ve kamu kaynaklı tarımsal desteklemelere aracılık yapamaz. Bu kapsamdaki başvurularda; birlikler kooperatifleri, merkez birliği de birlikleri ortaklığa kabulden kaçınamaz." hükmü yer almıştır. 5200 sayılı Merkez Yetiştirici Birlikleri Kanunu'nun 2 maddesinin (b) fıkrasında, tarım üreticisinin her türlü birkisel ve hayvansal ürünler ile avcılık ve yetiştiricilik yoluyla su ürünleri üretimini yaparak bunları pazara sunan gerçek veya tüzel kişi olduğu, c bendinde birliklerin ürün veya ürün grubu bazında ve gönüllülük esasına göre kurdukları tüzel kişiliği haiz tarımsal üretici birlikleri anlamına geldiği belirtilmiş, 5/b maddesinde birliğin görevlerinin üyelerinin ürünlerine pazar bulmak ve pazara arzını düzenlemek olduğu belirtilmiş, Kanunun gerekçesinde ise örgütlü çiftçinin desteklenmesi ve bu yönde teşvik önlemlerinin uygulamaya geçirilmesinin sağlanması amacına yer verilmiştir. 16/04/2016 tarih ve 29328 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çiğ Sütün Sözleşmeli Usulde alım Satımına İlişkin Yönetmeliğin 4. maddesinin (c) bendinde çiğ süt: "Çiftlik hayvanlarının meme bezlerinden salgılanan 40 derece üzerinde ısıtılmamış veya eşdeğer etkiye sahip herhangi bir işlem görmemiş, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda Yem Kanunu, Türk Gıda Kodeksi Yönetmelikleri ve ilgili mevzuatta belirtilen uygun sütü" tanımına, (f) bendinde; "üretici örgütü : üreticisi adına çiğ sütün sözleşmeli usulde alım satımına ilişkin iş ve işlemleri yürütmek üzere temsil ve ilzam yetkisi bulunan Merkez Birliği düzeyinde örgütlenmesini tamamlamış, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı Gıda ve Yem Kanununa göre kurulmuş ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, 29/06/2004 tarih ve 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununa göre kurulmuş üretici birlikleri ile Bakanlıkça kuruluşuna izin verilen 24/4/1969 tarih ve 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre kurulmuş hayvancılık faaliyeti yürüten tarımsal amaçlı kooperatifleri ifade eder, " tanımına, 5. maddesinde çiğ sütün alım satımına yönelik sözleşme ilkelerine yer verilmiş, 6. maddesinde de sözleşmede uyulacak usul ve esaslar ve bu maddede çiğ sütün üretim ve pazarlanmasında üretici örgütlerinin sözleşmeye taraf olabileceği ve bağlı bulundukları merkez birliklerinin örnek süt alım, satım sözleşmesi hazırlayabileceği belirtilmiş, 7/1. maddesinde; çiğ sütü bu Yönetmelik hükümleri kapsamında sözleşmeli olarak almayan alıcılar hakkında 5996 sayılı Kanunun 40. maddesinde yer alan ilgili cezai hükümlerin uygulanacağı düzenlenmiştir. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu kapsamında 31/03/1972 tarihinde kurulmuş olan Pancar Ekicileri Kooperatifleri de (PANKOBİRLİK) zaman içerisinde şeker sanayiinin gelişmesi amacına yönelik pancarın üretimi yanısıra başka ürünlerin değerlendirilmesi hususunda ana sözleşmeleri tadil edilerek bu kooperatifler de çok amaçlı hale dönüştürülmüş olup, bu kapsamda üyelerinin/ortaklarının tarımsal faaliyetlerinde kullandıkları her türlü girdinin teminini, dağıtımını, denetimini ve koordinasyonunu amaç edinen Pancar Kooperatiflerinin üst örgütü olarak tarımsal amaçlı kuruluşlarla yem ve süt fabrikalarının kurulmaları amacına yönelik çalışmalar yaptığı anlaşılmaktadır. Her ne kadar anılan Yönetmelik 16/04/2016 tarihli ve normlar hiyerarşisi bakımından dava konusu Cumhurbaşkanı kararının altında olsa da söz konusu Kanun ve Yönetmelik maddelerinden, tarımsal desteklemelerin 5488 sayılı Tarım Kanununda genel hatlarıyla hükme bağlandığı, bu hususta üye olunması gereken üretici örgütlerinin ise dava konusu Cumhurbaşkanı Kararından önce de 16/04/2016 tarih ve 29328 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çiğ Sütün Sözleşmeli Usulde Alım Satımına İlişkin Yönetmelikte düzenlendiği ve bu mevzuatta da süt üretici birliği yanısıra Merkez Birliği düzeyinde örgütlenmesini tamamlamış, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı Gıda ve Yem Kanununa göre kurulmuş ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, 29/06/2004 tarih ve 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununa göre kurulmuş üretici birlikleri ile Bakanlıkça kuruluşuna izin verilen 24/4/1969 tarih ve 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre kurulmuş hayvancılık faaliyeti yürüten tarımsal amaçlı kooperatifleri de kapsadığının düzenlendiği, anılan tüzel kişilerin tanımlandığı kuruluş ve görev kanunları olan 5996 ve 1163 sayılı Kanunlarda da dikey örgütlenmesini başka deyişle merkez birliği şeklinde yapılanmasını tamamlamış olmak kaydıyla doğrudan veya dolaylı olarak süt üretimini talebe göre plânlamak, ürün kalitesini iyileştirmek, ürünlerin ulusal ve uluslararası ölçekte pazarlama gücünü artırıcı tedbirler almak üzere tarım üreticilerinin, ürün veya ürün grubu bazında bir araya gelerek, tüzel kisiliği haiz tarımsal üretici birlikleri kurmalarına üyeleri adına üretime yönelik ana sözleşmeler hazırlamak vb. çeşitli faaliyetleri ve görevleri olduğu görülmektedir. Bu itibarla gerçek ve tüzel kişilerin ve üretimin desteklenmesinin bazı koşullara bağlandığı, bu desteklemelerin örgütleri aracılığı ile de yapılabileceği ancak mevzuatta düzenlenen koşulları sağlayan üreticilerin, merkez süt birliği yanısıra dikey örgütlenmesini tamamlamış olan başka bir deyimle merkez üretici birliklerini oluşturmuş olan ıslah amaçlı yetiştirici birliklerinin, hayvancılık faaliyeti yürüten tarımsal amaçlı kooperatiflerin de Süt Üretimi Merkez Birlikleri gibi Cumhurbaşkanı kararında düzenlenen tarımsal desteklemelerden faydalanabileceği, hayvancılık faaliyeti yürüten tarımsal amaçlı kooperatiflerin ve ıslah amaçlı yetiştirici birliklerinin süt üretimine aracılık yapmasının merkez birliğine üye olma şartına bağlanmasının da tarımsal teşvik ödemelerine ilişkin kayıtların tek elden ve sistemli olarak yapılabilmesini ve kontrolü ile denetimini sağlamaya yönelik olduğu böylelikle üreticilerin süt üretiminin kayıt ve takibi hususunda eşgüdümün ve standardizasyonun gerçekleştirilmesi suretiyle idarenin işlemlerinin hukuka uygunluğunun sağlanmakta olduğu anlaşılmaktadır. Bu bağlamda dava konusu işlemle, süt ve süt ürünleri üreten ya da üreticilerine aracılık yapan ana sözleşmeler hazırlayan kooperatiflerin, 5966 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun 10/C maddesinin 1. fıkrasının (ğ) bendi uyarınca, yetiştiricilerin ürünlerinin değer fiyatına satışını sağlayacak her türlü pazarlama organizasyonları ve ürün işleme tesislerini kurmak, kiralamak ve işletmekle görevli olan ıslah amaçlı yetiştirici birliklerinin de, ıslah amaçlı yetiştirici birliklerinin, örgütlenmesini tamamlamak kaydıyla Pankobirlik'in de Süt Üreticileri Merkez Birliği ile aynı kapsama alınmasında hukuka aykırılık bulunmadığı dolayısıyla 10/01/2023 tarihli ve 32069 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan, 09/01/2023 tarihli ve 6655 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı eki 2023-2024 Yıllarında Yapılacak Çiğ Süt Desteği ve Süt Piyasasının Düzenlenmesine İlişkin Karar'ın 4. maddesinin 1. fıkrasına çiğ süt desteğinden faydalanması için ilave edilmiş olan "(1)Merkez Birliğini kurmuş olan, 11/6/2010 tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununa göre kurulmuş ıslah amaçlı yetiştirici birlikleri, 24/4/1969 tarihli ve 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre kurulmuş, kuruluşuna Bakanlıkça izin verilen hayvancılık faaliyeti yürüten tarımsal amaçlı kooperatif üyeleri ile Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği (PANKOBİRLİK) ve bağlı kooperatiflerinin ortaklarının ibareleri ile aynı Kararın (2). fıkrasında yer alan Birden fazla Merkez Birliğine üyeliği bulunan kooperatif üst/bölge birlikleri destekleme yılı için çiftçi örgütlerini güçlendirme bedelinin ödeneceği merkez birliğine taahhütname verir. Pancar Ekicileri Kooperatifi üzerinden yapılan desteklemelerde ise Pancar Ekicileri Kooperatifleri, Pancar Ekicileri Kooperatifi üst birliğine taahhütname verir. Bu taahhütnameler, merkez birlikleri/Pancar Ekicileri Kooperatifleri Birliği üst birliğince destekleme yılı başında bakanlığa gönderilir. Çiftçi örgütlerini destekleme bedeli, merkez Birlikleri/Pancar Ekicileri Kooperatifleri birliği üst birliğinden gelen liste ve taahhütnamelere göre ödenir." ibarelerinde ve anılan kurumlar için tabloda öngörülen kesintiler ve oranlar kısımlarında hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. KARAR SONUCU : Açıklanan nedenlerle; 1. DAVANIN REDDİNE, 2. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam ...-TL yargılama giderinin davacı üzerinde bırakılmasına, 3. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca ... TL vekâlet ücretinin davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine, 5. Posta giderleri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra davacıya iadesine, 6. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen otuz (30) gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, 16/12/2025 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.

Kaynakta görüntüle ↗