mevzuatuzmani.net — Hukuki Bilginin Güvenilir Adresi
  1. Ana sayfa
  2. Yargı kararı

Danıştay 4. Daire E. 2023/11526 K. 2025/5830

Karar tarihi: 6 Kasım 2025

Atıf yapılan maddeler

Karar metni

T.C.

DANIŞTAY

DÖRDÜNCÜ DAİRE

Esas No
2023/11526
Karar No
2025/5830
DAVACI
... Derneği
DAVALI
... Bakanlığı
VEKİLİ
Hukuk Müşaviri ...

DAVANIN KONUSU: 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ifadesindeki "veya" ibaresinin, (ş) bendinin, (bb) bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresinin, (çç) bendinin, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümlelerinin, EK-1 listesinin 25. maddesi ile EK-2 listesinin; 1. ve 30. maddelerinin, 45. maddesinin (b) bendinin (Dava dilekçesinin içeriğinde sadece bu bent yönünden itiraz edildiği görülmüştür.) ve 51. maddesinin iptali istenilmektedir.

DAVACININ İDDİALARI: Davacı tarafından, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinde yer alan "(...) il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ibaresindeki "veya" ibaresi yönünden; projelerin genelde kırsal alanda yapıldığı, burada yaşayanların ÇED süreci hakkında yapılacak duyuruları sadece internet veya il müdürlüğü ilanı ile öğrenmelerinin beklenemeyeceği, dolayısıyla köy/mahalle muhtarlıklarında yapılan ilanın önemli olduğu, ancak düzenleme ile muhtarlıklarda yapılan ilanın zorunlu olmaktan çıkarıldığı, (ş) bendi yönünden; yapılan düzenleme ile halkın tanımı kapsamının daraltıldığı, Anayasada ve Çevre Kanununda yer alan düzenlemelerde "herkes" ibaresine yer verildiği, dolayısıyla bu tanımın hem Anayasaya hem de Çevre Kanununa aykırı olduğu, (bb) bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresi yönünden; ancak öngörülemeyen, önlenemeyen, karşı konulamayacak olayların mücbir sebep olarak kabul edilebileceği, hukuka aykırı yapılmış bir proje için yapılan hukuki denetimin mücbir sebep olarak gösterilmesinin hukuka aykırı olduğu, (çç) bendi yönünden; bu planda bahsedilen hususların zaten ÇED sürecinin yönetimine ilişkin ÇED Yönetmeliğinin ilgili maddelerinde açıkça düzenlendiği, söz konusu düzenleme ile ayrı bir plan ortaya konulduğu, halkın katılımı ve bilgiye erişimine dair yol yöntemlerin Yönetmelikten ayrı, içeriği belirsiz bir plana göre yapıldığı, bunun belirlilik ve hukuki güvenlik ilkelerine aykırı olduğu, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden; söz konusu ibarenin belirsizlik içerdiği, düzenleme ile idareye takdir hakkı tanındığı, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümleleri yönünden; paydaş katılım planının (PKP) yetki devri anlamına geldiği, halk tanımının sınırlandırıldığı hususu dikkate alındığında, PKP ile halkın katılım hakkının sınırlandırıldığı, halk adına bu toplantılara kimin katılıp katılmayacağını, kiminle iletişim kurulacağını belirleme yetkisinin yetkilendirilmiş kuruluşa bırakıldığı, PKP'nin ÇED raporunu bizzat hazırlayan şirketler tarafından yapılmasının hukuki güvenlik ilkesine aykırı olacağı, projeden kimin etkileneceğine PKP'nin karar vereceği, halkın katılım hakkının tehdit altında olduğu, EK-1 listesinin 25. maddesi yönünden; kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesislerle ilgili projelere mülga ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinde yer verildiği halde, dava konusu Yönetmelikte yer verilmemesi suretiyle eksik düzenleme yapıldığı, EK-2 listesinin 1. maddesi yönünden; mülga Yönetmelikte yer alan 50 ton/gün alt sınırının kaldırılması ile 500 ton/gün eşik değerin altında kalan projelerin ÇED kapsamı dışında bırakıldığı, EK-2 listesinin 30. maddesi yönünden; nesnel bir gerekçeye yer verilmeksizin eşik değerin yükseltildiği, EK-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendi yönünden; mülga Yönetmelikte 5000 m3 ve/veya 250.000 m2 olarak eşik değer bakımından iki farklı kriter öngörüldüğü, ancak dava konusu Yönetmelikte eşik değer olan m2 kriterinin kaldırılıp, sadece m3 kriterinin bırakılmasının ve m3 kriteri bakımından da eşik değerin yükseltilmesinin hiçbir bilimsel dayanağının olmadığı, Ek-2 listesinin 51. maddesi yönünden; mülga Yönetmelikte yer alan 10.000 m3/gün alt sınırının dava konusu Yönetmelikte kaldırıldığı ve eşik değerin 30.000 m3/gün olarak yükseltilerek bu değerin altında kalan projelerin ÇED kapsamı dışına çıkarıldığı ileri sürülmektedir.

DAVALININ SAVUNMASI: Davalı idare tarafından, usule ilişkin olarak; dava açma ehliyetinin bulunmadığı, davanın süresinde açılmadığı, esasa ilişkin olarak; Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ibaresindeki "veya" ibaresi yönünden; valilik yerine il müdürlüğü yazıldığı, her köyde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı, yapılan lokal değişikliğin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği, (ş) bendi yönünden; Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre halkın, gerçek kişiler için kullanılan bir terim olduğu, yapılan değişikliğin odaların, tüzel kişilerin ÇED sürecinin dışına çıkarılması veya halkın görüşleri belirtilmesi aşamasında görüş vermesinin engellendiği anlamına gelmediği, tüzel kişilerin yazılı görüş iletmesini veya toplantılarda görüş ifade etmesini engelleyici bir düzenlemenin olmadığı, (bb) bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresi yönünden; yargı kararı gereği İdari Yargılama Usulü Kanununun 28. maddesi uyarınca faaliyetin yapılmasının mümkün olmadığı ancak sonrasında yürütmenin durdurulması kararının kalkması veya davanın esastan reddi gibi durumlarda yargılama aşamasında geçen sürenin belgenin geçerlilik süresine eklenmesinin mümkün olabilmesi amacıyla söz konusu ibareye mücbir sebep tanımında yer verildiği, (çç) bendi yönünden; bu düzenlemenin, AB normlarında da yer alan sosyal etki değerlendirme çalışmalarının temelini oluşturduğu, gerek proje alanında yaşayan halkın, gerekse görüşü alınan tarafların paydaş olduğu, ÇED sürecinin çok taraflı bir süreç olduğu, paydaş katılım planına ilişkin düzenlemenin, bu süreçte kurumlara, raporu hazırlayan müşavirlik firmasına, yatırımcıya, halka yükümlülüklerini hatırlatmak ve sorumluluk sınırlarının belirlenmesi amacıyla yapıldığı, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden; birçok yöntemle bilgilendirmenin yapılacağı, halkın sürecin başlatılması ile ilgili bilgilendirilmesinin daha net olarak tanımlandığı, ancak düzenlemenin bilgilendirme hakkını kısıtlayıcı bir özellik taşımadığı, duyuru yöntemi olarak sadece internetin seçilmediği, halkın katılımının sağlanmasına yönelik yöntemlerin seçildiği, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümleleri yönünden; halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımının ÇED sürecinde birçok mekanizma ile sağlandığı, halkın görüş ve önerilerinin alındığı, PKP'nin amacının raporu hazırlayan firmaya, yatırımcıya, halka yükümlülüklerini anlatmak, sorumluluklarının sınırlarını belirlemek olduğu, EK-1 listesinin 25. maddesi yönünden; söz konusu projelerin çoğunlukla madencilik projeleri ile entegre proje olarak yapıldığı ve birlikte başvurulduğu, madencilik projesi sonrasında münferit olarak kırma, eleme, yıkama vb. tesislerle ilgili projelerin yapılmasının planlandığı ve bu projelerin çevresel etkilerinin sadece toz ve gürültü olduğu, konuya ilişkin Genelge gereği anılan tesislerin kapalı ortam içerisinde çalışmalarının istenildiği, gerek görülürse zaten "ÇED Gereklidir" kararının verileceği, EK-2 listesinin 1. maddesi yönünden; Ek-1 listesinin 1. maddesinin (b) bendinde yer alan düzenlemenin mülga ÇED Yönetmeliğinde de aynı şekilde yer aldığı, Ek-2 listesinin 1. maddesinde ise 50 ton/gün alt sınırının Yönetmelikten çıkarılmasının amaçlanmadığı, Resmi Gazetede yayımlanma öncesi dizgide sehven kaldırıldığı, uygulamada 50 ton/gün alt sınırına dikkat edildiği, EK-2 listesinin 30. maddesi yönünden; toplu konut projelerinin çevresel etkilerinin bir sanayi tesisi, atık bertaraf tesisi, veya maden ocağının çevresel etkilerine göre daha sınırlı olduğu, alınması gerekli tedbirlerin, bertarafın, yönetimin daha kolay olması sebebiyle anılan projelere EK-1 sürecinde yer verilmediği, ayrıca Ek-2 listesinde yer alan projenin eşik değerinin yükseltilmesinin, ülkemizin aktif fay hatları üzerinde yer alması nedeniyle güvenli sağlıklı konutların üretilmesinin ivedilikle yapılmasının gerekliliğinden kaynaklandığı, EK-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendi yönünden; mülga Yönetmelikte mermer ocaklarının alandan bağımsız olarak üretime göre değerlendirildiği, yapılan düzenleme ile mermer faaliyetlerinin diğer madencilik faaliyetlerinden ayrı tutulmayarak Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 25. maddesi kapsamında değerlendirildiği, bu maddede yer alan projelerin sadece sayalama tesislerine ilişkin değer olduğu, Ek-2 listesinin 51. maddesi yönünden; atık su arıtma tesislerinin çevreci yatırımlar olduğu, kapasitesi ne olursa olsun nihai hedefin kirlenmiş suların arıtılmasına yönelik olduğu, TÜİK verilerine göre 50.000 m³/gün kapasitesine sahip ilçe sayısının azaldığı, köy/belde statüsüne dönüştüğü, müsilaj sorunu dikkate alındığında, atık su arıtma tesislerinin ivedilikle devreye alınması gerektiği, söz konusu projelerin AB ÇED müktesabatında dahi yer almadığı, nüfus değişimleri, çevresel koşullar dikkate alınarak eşik değerin yeniden düzenlendiği, belirtilerek dava konusu düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ: ...

DÜŞÜNCESİ: 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin; 4. maddesinin 1. fıkrasının; (bb) bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresi, (çç) bendi, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümleleri, EK-2 listesinin 51. maddesi yönünden davanın reddine; "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin; 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ifadesindeki "veya" ibaresinin, (ş) bendinin, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, (Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesislere yönelik projeler bakımından) eksik düzenleme nedeniyle Ek-1 listesinin 25. maddesinin, Ek-2 listesinin 1. ve 30. maddeleri ile 45. maddesinin (b) bendinin ise iptaline karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.

DANIŞTAY SAVCISI: ...

DÜŞÜNCESİ: Dava 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ifadesindeki "veya" ibaresinin, (ş) bendinin, (bb) alt bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresinin, (çç) alt bendinin, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümlelerinin, EK-1 listesinin 25. maddesi ile EK-2 listesinin; 1. ve 30. maddelerinin, 45. maddesinin (b) bendinin (Dava dilekçesinin içeriğinde sadece bu bent yönünden itiraz edildiği görülmüştür.) ve 51. maddesinin iptali istemiyle açılmıştır.

2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 56. maddesinde; "Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. Devlet, herkesin hayatını, beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artırarak, işbirliğini gerçekleştirmek amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler." hükmüne yer verilmiştir.

2872 sayılı Çevre Kanununun 1. maddesinde; "Bu Kanunun amacı, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamaktır." hükmü, 2. maddesinde; "Çevre korunması: Çevresel değerlerin ve ekolojik dengenin tahribini, bozulmasını ve yok olmasını önlemeye, mevcut bozulmaları gidermeye, çevreyi iyileştirmeye ve geliştirmeye, çevre kirliliğini önlemeye yönelik çalışmaların bütününü, Sürdürülebilir çevre: Gelecek kuşakların ihtiyaç duyacağı kaynakların varlığını ve kalitesini tehlikeye atmadan, hem bugünün hem de gelecek kuşakların çevresini oluşturan tüm çevresel değerlerin her alanda (sosyal, ekonomik, fizikî vb.) ıslahı, korunması ve geliştirilmesi sürecini, Sürdürülebilir kalkınma: Bugünkü ve gelecek kuşakların, sağlıklı bir çevrede yaşamasını güvence altına alan çevresel, ekonomik ve sosyal hedefler arasında denge kurulması esasına dayalı kalkınma ve gelişmeyi, Çevresel etki değerlendirmesi: Gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları, ifade eder" hükmü, 3. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendinde; Çevre politikalarının oluşmasında katılım hakkı esastır. Bakanlık ve yerel yönetimler; meslek odaları, birlikler, sivil toplum kuruluşları ve vatandaşların çevre hakkını kullanacakları katılım ortamını yaratmakla yükümlüdür." hükmü, 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. (İptal üçüncü fıkra: Anayasa Mahkemesi’nin 15/1/2009 tarihli ve E:2006/99, K:2009/9 sayılı Kararı ile) Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir." hükmü, 30. maddesinde; "Çevreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar gören veya haberdar olan herkes ilgili mercilere başvurarak faaliyetle ilgili gerekli önlemlerin alınmasını veya faaliyetin durdurulmasını isteyebilir. Herkes, 9/10/2003 tarihli ve 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında çevreye ilişkin bilgilere ulaşma hakkına sahiptir. Ancak, açıklanması halinde üreme alanları, nadir türler gibi çevresel değerlere zarar verecek bilgilere ilişkin talepler de bu Kanun kapsamında reddedilebilir." hükmü yer almıştır.

2872 sayılı Çevre Kanununun 10. maddesinde dayanılarak hazırlanan ve 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren dava konusu "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen b) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu, ... ş) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’de ikamet eden yabancıları, ... bb) Mücbir sebep: ÇED Olumlu/ÇED Gerekli Değildir kararı verilmiş olan projeler için bu Yönetmelikte tanımlanmış olan karar geçerlik süresi içerisinde yatırıma başlanılmasına doğrudan engel teşkil edecek; doğal afet, olağanüstü hal, idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa) gibi dıştan gelen fiili bir durumu, ... çç) Paydaş katılım planı: Planlanan projenin tüm aşamalarında, projeden etkilenebilecek veya projeyi etkileyebilecek ya da proje ile ilgisi olabilecek tüzel/gerçek kişilerle (paydaşlarla) ne şekilde, hangi yöntemler ve araçlar kullanılarak iletişim kurulacağının ve bilgilendirme yapılacağının açıklandığı planı, ... ifade eder." tanımlarına, "Çevresel etki değerlendirmesi sürecinin başlatılması ve komisyonun kuruluşu" başlıklı 8. maddesinde; "... (3) İnceleme sonucunda, başvuru dosyasının Ek-3’te yer alan genel formata uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık yetkililerinden oluşan bir Komisyon kurulur. ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir. (4) Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığı, ÇED sürecinin başladığı, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığı ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyuru, Bakanlık ve il müdürlüğü internet sayfasında ilan edilir. Ayrıca askıda ilan, anons ve benzeri şekilde de halka duyurulabilir. ..." kuralına, "Halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımı toplantısı" başlıklı 9. maddesinin 5. fıkrasında; "Halkı, proje ve etkileri hakkında bilgilendirmek, halkın projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından paydaş katılım planı (PKP) hazırlanır. Hazırlanan paydaş katılım planı ÇED başvuru dosyası ekinde sunulur. Bakanlık gerekli gördüğü durumlarda, yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan halkın bilgilendirilmesine yönelik olarak ÇED süreci boyunca; bilgilendirici broşür dağıtılması, anket, seminer gibi çalışmalar yapılması veya proje ile ilgili internet sitesi hazırlanarak bilgi paylaşılması gibi ilave çalışmalar yapmasını da isteyebilir. Ayrıca Bakanlık tarafından talep edilmesi halinde ÇED süreci içerisinde bu plan güncellenir." kuralına, "ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ UYGULANACAK PROJELER LİSTESİ" başlıklı Ek-1 listesinin 25. maddesinde; "Madencilik projeleri; a) 25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde (Kazı ve döküm alanı dâhil) planlanan açık işletmeler, b) Fiziksel yöntemler hariç, cevher zenginleştirme tesisleri ve/veya bu zenginleştirme tesislerine ilişkin atık tesisleri," kuralına, "ÇEVRESEL ETKİLERİ ÖN İNCELEME VE DEĞERLENDİRMEYE TABİ PROJELER" başlıklı Ek-2 listesinin; 1. maddesinde; "500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri," kuralına, 30. maddesinde; "Konut projeleri (300 konut ve üzeri)," kuralına, 45. maddesinde; "Madencilik projeleri; ... b) 10.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri, c) Karbondioksit, metan gazı ve diğer gazların çıkartılması, ... " kuralına, 51. maddesinde; "Kapasitesi 30.000 m3/gün ve üzeri olan atık su arıtma tesisleri," kuralına yer verilmiştir.

29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (ş) bendi, (bb) alt bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresi, (çç) alt bendi, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümleleri, EK-2 listesinin; 30. ve 51. maddeleri yönünden;

Anılan ibarelerde hukuka aykırılık görülmemiştir.

29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ifadesindeki "veya" ibaresi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... y) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu,... ifade eder." olarak tanımlanmıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise askıda ilan, gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuru olarak tanımlanmıştır.

Davacı tarafından, daha önceki Yönetmeliklerde bilgilendirme ve duyuruların internette yayım, anons ve askıda ilan olmak üzere üç yöntemin kullanıldığı, mülga Yönetmeliklerde bu yöntemlerden birinin diğerine tercih edilir olmadığı, yöntemlerin eş zamanlı kullanıldığı, ancak iptali istenilen düzenleme ile muhtarlıklarda yapılacak askıda ilanın diğer duyuru yöntemleri ile birlikte tüketilmesi zorunlu bir yol olmaktan çıkarıldığı, oysaki projelerin genelde kırsal alanda yapıldığı, burada yaşayanların sadece internette yapılan ilan veya il müdürlüğü ilanı ile öğrenmelerinin beklenemeyeceği, dolayısıyla köy/mahalle muhtarlıklarında yapılan ilanın önemli olduğu iddialarıyla ibarenin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, Valilik ibaresi yerine il müdürlüğü yazıldığı, her köyde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı, yapılan lokal değişikliğin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği savunulmaktadır.

Anayasanın 56. maddesi gereği çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak çevre kirlenmesini önlemek Devletin olduğu kadar vatandaşın da ödevidir. Bu husus, 2872 sayılı Çevre Kanununun "İlkeler" başlıklı 3. maddesinde yer alan; başta idare, meslek odaları, birlikler ve sivil toplum kuruluşları olmak üzere herkesin, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi ile görevli olduğu, bu konuda alınacak tedbirlere ve belirlenen esaslara uymakla yükümlü oldukları yönündeki düzenleme ile de vurgulanmıştır. Dolayısıyla projeler bakımından, herkesin, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi hususunda yükümlülüklerini yerine getirebilmesi, öncelikle yapılması planlanan projelerden haberdar olmasına bağlıdır. Bu nedenle, ÇED Yönetmeliğinde ÇED sürecinin başlangıcından sonuna kadar halkın proje hakkında bilgilendirilmesine, projeye ilişkin görüş ve önerilerini sunabilmesine, başka bir deyişle, halkın sürece katılımına yönelik kurallar öngörülmüştür.

Yasal düzenlemelere bakıldığında, çevrenin korunması hak olduğu kadar ödev de olup, halkın bu konudaki ödevlerini yerine getirebilmesi için sürece etkin bir şekilde katılması esastır. Mülga ÇED Yönetmeliğinde askıda ilanın; valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında yapılacağının düzenlendiği dikkate alındığında, "veya" ibaresiyle idareye askıda ilan hususunda muhtarlık ile köy binası arasında takdir hakkının tanındığı görülmüştür. Nitekim bu düzenlemenin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2016/3233 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 18/04/2018 tarih ve E:2016/3233, K:2018/2860 sayılı kararıyla davanın reddine karar verilmiş, bu kararın temyiz edilmesi üzerine Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 24/04/2019 tarih ve E:2018/3565, K:2019/1958 sayılı kararıyla kararda belirtilen gerekçe ile onanmasına karar verilmiştir.

Davalı idare tarafından her ne kadar, tüm köylerde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı belirtilmiş ise de, dava konusu düzenlemede sadece köy odası ibaresinin çıkartılmadığı, aynı zamanda (ikinci) "veya" ibaresinin kullanım yeri değiştirilerek idareye kaymakamlık ile muhtarlık binası arasında askıda ilan hususunda takdir hakkı tanındığı anlaşılmıştır. Oysaki projelerin özellikle kırsal bölgelerde yapıldığı dikkate alındığında, burada yaşayanların yaşam koşulları itibarıyla sadece internette ve il müdürlüğünde yapılan bir ilanla projeden haberdar olmasını beklemenin gerçekçi olmadığı, dolayısıyla halkın ÇED sürecine etkin bir şekilde katılımının sağlanması amacıyla askıda ilanın hem valilik, kaymakamlık hem de muhtarlık binasında yapılması gerektiği, dava konusu düzenlemenin ise bu haliyle çevrenin korunması, sürdürülebilir çevre ve katılım ilkeleri ile kamu yararı ile bağdaşmadığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

Yönetmeliğin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 5. fıkrasında; "Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığını, ÇED sürecinin başladığını, ÇED Başvuru Dosyasının halkın görüşüne açıldığını ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin Valiliğe veya Bakanlığa verilebileceği Bakanlık ve Valilik tarafından anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur." kuralı yer almıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinin iptali istenilen fıkrasında ise proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığına, ÇED sürecinin başladığına, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığına ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun, Bakanlık ve il müdürlüğü internet sayfasında ilan edileceği, ayrıca askıda ilan, anons ve benzeri şekilde de halka duyurulabileceği düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, "duyurulabilir" ibaresinin belirsizlik yarattığı, uygulamada keyfiliğe yol açacağı belirtilerek ibarenin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, ÇED sürecinin başlatıldığına yönelik ilanın internet sayfasından verileceği, ayrıca askıda ilan veya anons yoluyla da duyurulabileceği hususunun eklendiği, böylece ÇED sürecinin başlatılması ile ilgili olarak bilgilendirmenin daha net olarak tanımlanmasın sağlandığı, ayrıca yapılan ilanlar ile halkın sürece katılımının amaçlandığı, günümüzde birçok kurumun ilanlarını internette yayımladığı, dolayısıyla dava konusu düzenlemede sadece internette ilanın seçilmediği, ilave bilgi alma argümanlarının eklendiği belirtilerek, iptali istenilen ibarenin hukuka uygun olduğu savunulmaktadır.

Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığına, ÇED sürecinin başladığına, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığına, projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun yöntemine bakıldığında, mülga Yönetmelikle dava konusu Yönetmelik arasında farklılık bulunmaktadır. Nitekim mülga Yönetmelikte söz konusu ilan anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur iken, dava konusu Yönetmelikte internette duyurulması zorunlu tutulmakla birlikte, askıda ilan, anons gibi diğer yöntemler yönünden "duyurulabilir" ibaresi ile idareye bu konuda ihtiyari hareket etme imkanı tanınmıştır. Örneğin, Yönetmeliğin 11. maddesinin 3. fıkrasında; ÇED raporunun, halkın görüşüne açıldığının internette ilan edileceğinin ve ayrıca askıda ilan veya anons yoluyla da duyurulacağının düzenlenmesi ile her iki yöntem bakımından zorunluluk getirildiği, ancak iptali istenilen kuralda halkın katılımının sağlanmasını temin edecek bir düzenlemenin yer almadığı görülmüştür. Oysaki ÇED sürecinin şeffaf yürütülebilmesi ve çevre hukukunun temel ilkelerinden olan katılım ilkesinin tam olarak sağlanabilmesi amacıyla projeyle ilgili başvuru yapılmasından itibaren tüm sürecin, Yönetmeliğin ilanla ilgili diğer maddelerinde olduğu gibi, hem internette hem de anons veya askıda ilan ile duyurulması gerektiği sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan ilanın yöntemiyle ilgili idareye takdir yetkisi veren "duyurulabilir" ibaresinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 25. maddesi yönünden;

Mülga Yönetmeliğin 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 27. maddesinin (ç) bendinde; "400.000 ton/yıl ve üzeri kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler." kuralına, Ek-2 listesinin 49. maddesinin (d) bendinde; "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kuralı yer almıştır.

Dava konusu Yönetmelikte ise söz konusu proje sadece Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde; "Kırma, eleme, yıkama, kurutma ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler," olarak düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, kırma-eleme tesislerinin maden projelerinin ayrılmaz bir parçası olduğu, maden sahası içerisinde bulunan kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama tesislerinin yoğun toz oluşumu nedeniyle hava, su ve toprak kirliliğine neden olduğu, bu kirliliğin boyutunun ÇED raporu ile değerlendirilmesi gerektiği, ancak söz konusu maddede bu tür projelere yer verilmemesi ile kirliliğin boyutu ve alınacak önlemlerin ÇED raporu ile değerlendirme imkanının kalmadığı, bu projelerin madencilik projelerinden ayrı düşünülemeyeceği, bu haliyle düzenlemenin Anayasa ve Çevre Kanununa aykırı olduğu belirtilerek, Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 25. maddesinin bu bakımdan eksik düzenlendiği iddialarıyla iptali istenilmektedir.

Davalı idare tarafından, madencilik projelerinin neredeyse tamamında ocak faaliyetleri ile kırma, eleme, yıkama vb. tesisleri dahil olmak üzere entegre başvuru yapıldığı, münferit olarak sonradan sadece kırma, eleme, yıkama vb. tesis projesi ile ilgili başvuru yapıldığı, bu projelerin de çevresel etkilerinin toz ve gürültü olduğu, Bakanlığın Genelgesi gereği bu tür projelerin kapalı ortam içerisinde yapılması istenildiğinden, Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmediği, zaten proje bazlı olarak daha detaylı çevresel etkilere neden olacağının tespiti halinde "ÇED Gereklidir" kararı verilebileceği savunulmuştur.

Bakanlığın internet sayfasında yer alan "Madencilik Faaliyetleri İle İlgili ÇED Süreçlerinde ve Görüş Taleplerinde Uygulanacak Usul ve Esaslar"'ın 15. maddesinde kırma-eleme tesisleri için hazırlanan ÇED raporu ve/veya proje tanıtım dosyalarında, tesisteki toz kaynağı olan her bir ünitenin (bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içerisine alınması ile kapalı ortam içerisine alınan ünitelere toz indirgeme sisteminin (torbalı filtre/pulvarize) kurulmasının taahhüt ettirilmesi gerektiği düzenlenmiştir.

Mülga 1993, 1997, 2003 tarihli ÇED Yönetmelikleri incelendiğinde, söz konusu projelerin Yönetmeliklerin Ek-1 listelerinde yer almadığı, mülga 2008, 2013, 2014 tarihli ÇED Yönetmeliklerinde bu projelere Yönetmeliklerin hem Ek-1 listesinde hem de Ek-2 listesinde yer verildiği, dava konusu Yönetmelikte ise söz konusu projelerin Ek-1 listesinden çıkarıldığı görülmüştür. Davalı idare tarafından, her ne kadar Bakanlığın Genelgesi gereği bu tür projelerin yapılmasının, ünitelerin kapalı ortam içerisine alınmasına yönelik taahhüdün verilmesi koşuluyla uygun görülmesi nedeniyle kırma-eleme-kurutma-yıkama-cevher hazırlama projelerinin Ek-1 listesinden çıkarıldığı belirtilmiş ise de, bu tür projelerin toz ve gürültü olmak üzere en önemli iki tür çevresel etkisi olup, Bakanlığın konuya ilişkin "usul ve esasları" incelendiğinde, projelerin içindeki ünitelerin kapalı ortam içerisine alınmasının, tozumanın önüne geçilmesi amacıyla istenildiği anlaşılmıştır. Dolayısıyla ünitelerin kapalı ortam içine alınmasının, gürültünün de bertaraf edileceği anlamına gelmeyeceğinin kabulü gerekmektedir. Kaldı ki, kırma-eleme tesisleriyle ilgili verilen ÇED kararlarının iptali istemiyle açılan davalarda, hükme esas alınan bilirkişi raporlarının bir kısmında, ünitelerin kapalı ortam içerisine alınması durumunda dahi tozumanın tamamen engellenemediğine yönelik görüş ve tespitlerin de bulunduğu bilinmektedir.

Davalı idare tarafından, dava konusu düzenleme ile bu projelere Yönetmeliğin Ek-2 listesinde yer verilse dahi, gerekli görülürse zaten "ÇED Gereklidir" kararının verildiği ileri sürülmüş ise de, dava konusu düzenleme dikkate alınarak yetki devrine ilişkin Genelge gereği başvuruların, çevre, şehircilik ve iklim değişikliği il müdürlüklerine yapılacağı, ancak her müdürlüğün aynı kapasitede olmasına rağmen, bu projeleri farklı değerlendirmeye tabi tutabileceğinin, örneğin, bir il müdürlüğünce 400.000 ton/yıl kapasiteli kırma-eleme tesisi projesiyle ilgili "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilebilecek iken, bir başka il müdürlüğünce aynı kapasitedeki proje için "ÇED Gereklidir" kararı verilebileceğinin, dolayısıyla bu düzenlemenin idarenin farklı uygulamalarına da yol açabileceğinin kabulü gerekmektedir.

ÇED Yönetmeliklerinin sürecine bakıldığında, yakın tarihli ÇED Yönetmeliklerinde bu projelere, Yönetmeliklerin hem Ek-1 listesinde hem de Ek-2 listesinde yer verildiği dikkate alındığında (ki bu olumlu bir gelişme olarak değerlendirilmiştir), dava konusu düzenleme ile ÇED Yönetmeliğinin ülkemizdeki ilk uygulamalarında olduğu gibi, kırma-eleme-kurutma-yıkama-cevher hazırlama projelerine Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemesinin, çevreye olan etkilerinin bilimsel olarak ortaya konulması gerektiği sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, söz konusu değişikliğin çevresel etkilerine yönelik bir rapor, uzman görüşü hazırlanmadan, buna yönelik somut bilgi-belge sunulmadan, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama, kurutma ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler" projesine, Ek-1 listesinin 25. maddesinde yer verilmemesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 1. maddesi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 1. maddesinde; "50-500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri," kuralı düzenlenmiştir.

Dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddesinde ise; 500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, mülga Yönetmelikte söz konusu maddede yer alan 50 ton/gün alt sınırın dava konusu Yönetmelikten çıkarılarak, projeler için sadece 500 ton/gün eşik değerin belirlenmesi ile önceden 49,9 ton/gün ve daha aşağı kapasitede bir proje ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında iken, dava konusu düzenleme ile 499,9 ton/gün ve daha aşağı kapasitede bir projenin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kaldığı, bilimsel hiçbir dayanağı olmaksızın eşik değerin 10 kat yükseltildiği iddialarıyla düzenlemenin iptali istenilmektedir.

Davalı idare tarafından, mülga Yönetmelikte yer alan "50 ton/gün" eşik değerinin aslında dava konusu Yönetmelikte de çıkarılmasının amaçlanmadığı, sadece Resmi Gazetede yayımlanmasının öncesinde yapılan dizgide sehven kaldırıldığı, uygulamada söz konusu projeler için eşik değer olarak 50-500 ton/gün kabul edildiği savunulmuştur.

Davalı idare tarafından, iptali istenilen maddede "50 ton/gün" eşik değerinin sehven kaldırıldığı açıkça ifade edildiğinden, uygulamada bu eşik değerin dikkate alındığı belirtilmiş ise de, hukuk devletinin temel unsurlarından olan hukuki belirlilik ilkesi uyarınca, yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Yasal düzenlemelerde bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Dolayısıyla söz konusu kuralın bu haliyle hukukî belirlilik ilkesine aykırı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 1. maddesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (b) bendinde; "Yıllık 5.000 m3 ve/veya 250.000 m2 ve üzeri kapasiteli mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri," kuralı yer almıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddesinde ise; "10.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri," projeleri düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, mülga Yönetmelikte 5000 m3 ve/veya 250.000 m2 olarak eşik değer bakımından iki farklı kriter öngörüldüğü, ancak dava konusu Yönetmelikte eşik değer olan m2 kriterinin kaldırılıp, sadece m3 kriterinin bırakılmasının ve m3 kriteri bakımından da eşik değerin yükseltilmesinin hiçbir bilimsel dayanağının olmadığı belirtilerek düzenlemenin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, mülga ÇED Yönetmeliklerinde mermer ocaklarının alandan bağımsız olarak ocak üretim kapasitesine göre değerlendirildiği, dolayısıyla 5.000 m3 ocak üretimine ilişkin bir değer olduğu, yapılan düzenleme ile mermer ocağı projelerinin madencilik projelerinden ayrı tutulmayarak ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendi kapsamında değerlendirildiği, dolayısıyla yeni düzenlemede yer alan projenin sadece sayalama projeleri olduğu ve buna ilişkin eşik değere yer verildiği, mermer ocağı projelerinin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışına alınmadığı savunulmaktadır.

03/10/2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren (mülga) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin EK-2 listesinin 55. maddesinin (b) bendinde yer alan; "10 hektar ve 5.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok ve parça mermer, dekoratif amaçlı taşların çıkartılması" faaliyetine, 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren (mülga) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (b) bendinde yer verilmemesi nedeniyle eksik düzenlemenin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2015/592 sayılı dosyasında açılan davada, davalı idare tarafından, mermer ve dekoratif taşların çıkarılması faaliyetinin, ÇED Yönetmeliğinin EK-1 listesi 27. maddesinin (a) bendinde yer alan "25 hektar ve üzeri çalışma alanında (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) açık işletmeler" ile EK-2 listesinin 49. maddesinin (a) bendinde yer alan "Madenlerin çıkarılması, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kapsamına alındığı, dolaysıyla artık kapasite sınırı olmaksızın tüm mermer çıkarma faaliyetlerinin Yönetmelik kapsamına alındığı yönünde savunma yapılmış olup, bakılmakta olan davada da idarenin savunmasının benzer yönde olduğu anlaşılmaktadır.

Buradan hareketle, gerek mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde, gerekse dava konusu Yönetmelikte bu madde kapsamında zaten "mermer ve dekoratif taşların çıkarılması" projesine yer verilmemiş iken, sanki davacılar tarafından da bu projeye yer verilmemesine yönelik itiraz ediliyormuş gibi, davalı idare tarafından mermer ocağı projelerinin madencilik projelerinden ayrı tutulmayarak ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendi kapsamında değerlendirildiği yönünde savunma yapıldığı görülmüştür.

Oysa mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde "Yıllık 5.000 m3 ve/veya 250.000 m2" olarak belirlenen eşik değerin, dava konusu Yönetmelikte neden "10.000 m3/yıl ve üzeri" belirlenmek suretiyle (m2 kriterinden vazgeçilmek suretiyle) artırıldığına ilişkin bir açıklamanın yapılmadığı, davacıların bu hususa yönelik itirazıyla ilgili olarak davalı idarece teknik ve nesnel bir gerekçenin ortaya konulamadığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin" Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

Açıklanan nedenlerle, 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (ş) bendi, (bb) alt bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresi, (çç) alt bendi, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümleleri, EK-2 listesinin; 30. ve 51. maddeleri yönünden davanın reddine ,29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin; 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ifadesindeki "veya" ibaresinin, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, (Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesislere yönelik projeler bakımından) eksik düzenleme nedeniyle Ek-1 listesinin 25. maddesi ; Ek-2 listesinin; 1. maddesi ile 45. maddesinin (b) bendi yönünden iptaline karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ:

2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesinde dayanılarak Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği hazırlanmış ve 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiş, aynı Yönetmeliğin 29. maddesi ile 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.

29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının; (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ifadesindeki "veya" ibaresinin, (ş) bendinin, (bb) bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresinin, (çç) bendinin, 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümlelerinin, EK-1 listesinin 25. maddesi ile EK-2 listesinin; 1. ve 30. maddelerinin, 45. maddesinin (b) bendinin (Dava dilekçesinin içeriğinde sadece bu bent yönünden itiraz edildiği görülmüştür.) ve 51. maddesinin iptali istenilmektedir.

İNCELEME VE GEREKÇE:

USUL YÖNÜNDEN:

Davalı idarenin ehliyete ve süreye ilişkin itirazı incelenip değerlendirildiğinde, Yönetmeliğin konusu itibarıyla davacının davayı açmakta, meşru, güncel ve kişisel menfaatinin olması sebebiyle davacının dava açma ehliyetinin bulunduğu ve davanın süresinde açıldığı sonucuna varıldığından, bu konudaki itiraz yerinde görülmemiştir.

ESAS YÖNÜNDEN:

İlgili Mevzuat:

2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 56. maddesinde; "Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. Devlet, herkesin hayatını, beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artırarak, işbirliğini gerçekleştirmek amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler." hükmüne yer verilmiştir.

2872 sayılı Çevre Kanununun 1. maddesinde; "Bu Kanunun amacı, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamaktır." hükmü, 2. maddesinde; "Çevre korunması: Çevresel değerlerin ve ekolojik dengenin tahribini, bozulmasını ve yok olmasını önlemeye, mevcut bozulmaları gidermeye, çevreyi iyileştirmeye ve geliştirmeye, çevre kirliliğini önlemeye yönelik çalışmaların bütününü, Sürdürülebilir çevre: Gelecek kuşakların ihtiyaç duyacağı kaynakların varlığını ve kalitesini tehlikeye atmadan, hem bugünün hem de gelecek kuşakların çevresini oluşturan tüm çevresel değerlerin her alanda (sosyal, ekonomik, fizikî vb.) ıslahı, korunması ve geliştirilmesi sürecini, Sürdürülebilir kalkınma: Bugünkü ve gelecek kuşakların, sağlıklı bir çevrede yaşamasını güvence altına alan çevresel, ekonomik ve sosyal hedefler arasında denge kurulması esasına dayalı kalkınma ve gelişmeyi, Çevresel etki değerlendirmesi: Gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları, ifade eder" hükmü, 3. maddesinin 1. fıkrasının (e) bendinde; Çevre politikalarının oluşmasında katılım hakkı esastır. Bakanlık ve yerel yönetimler; meslek odaları, birlikler, sivil toplum kuruluşları ve vatandaşların çevre hakkını kullanacakları katılım ortamını yaratmakla yükümlüdür." hükmü, 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. (İptal üçüncü fıkra: Anayasa Mahkemesi’nin 15/1/2009 tarihli ve E:2006/99, K:2009/9 sayılı Kararı ile) Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir." hükmü, 30. maddesinde; "Çevreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar gören veya haberdar olan herkes ilgili mercilere başvurarak faaliyetle ilgili gerekli önlemlerin alınmasını veya faaliyetin durdurulmasını isteyebilir. Herkes, 9/10/2003 tarihli ve 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında çevreye ilişkin bilgilere ulaşma hakkına sahiptir. Ancak, açıklanması halinde üreme alanları, nadir türler gibi çevresel değerlere zarar verecek bilgilere ilişkin talepler de bu Kanun kapsamında reddedilebilir." hükmü yer almıştır.

2872 sayılı Çevre Kanununun 10. maddesinde dayanılarak hazırlanan ve 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren dava konusu "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen b) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu, ... ş) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’de ikamet eden yabancıları, ... bb) Mücbir sebep: ÇED Olumlu/ÇED Gerekli Değildir kararı verilmiş olan projeler için bu Yönetmelikte tanımlanmış olan karar geçerlik süresi içerisinde yatırıma başlanılmasına doğrudan engel teşkil edecek; doğal afet, olağanüstü hal, idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa) gibi dıştan gelen fiili bir durumu, ... çç) Paydaş katılım planı: Planlanan projenin tüm aşamalarında, projeden etkilenebilecek veya projeyi etkileyebilecek ya da proje ile ilgisi olabilecek tüzel/gerçek kişilerle (paydaşlarla) ne şekilde, hangi yöntemler ve araçlar kullanılarak iletişim kurulacağının ve bilgilendirme yapılacağının açıklandığı planı, ... ifade eder." tanımlarına, "Çevresel etki değerlendirmesi sürecinin başlatılması ve komisyonun kuruluşu" başlıklı 8. maddesinde; "... (3) İnceleme sonucunda, başvuru dosyasının Ek-3’te yer alan genel formata uygun hazırlandığına karar verilmesi halinde, Bakanlık tarafından başvuru dosyasındaki bilgiler dikkate alınarak, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık yetkililerinden oluşan bir Komisyon kurulur. ÇED süreci içerisinde gerek görülmesi halinde komisyona üye eklenebilir veya çıkarılabilir. (4) Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığı, ÇED sürecinin başladığı, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığı ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyuru, Bakanlık ve il müdürlüğü internet sayfasında ilan edilir. Ayrıca askıda ilan, anons ve benzeri şekilde de halka duyurulabilir. ..." kuralına, "Halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımı toplantısı" başlıklı 9. maddesinin 5. fıkrasında; "Halkı, proje ve etkileri hakkında bilgilendirmek, halkın projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından paydaş katılım planı (PKP) hazırlanır. Hazırlanan paydaş katılım planı ÇED başvuru dosyası ekinde sunulur. Bakanlık gerekli gördüğü durumlarda, yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan halkın bilgilendirilmesine yönelik olarak ÇED süreci boyunca; bilgilendirici broşür dağıtılması, anket, seminer gibi çalışmalar yapılması veya proje ile ilgili internet sitesi hazırlanarak bilgi paylaşılması gibi ilave çalışmalar yapmasını da isteyebilir. Ayrıca Bakanlık tarafından talep edilmesi halinde ÇED süreci içerisinde bu plan güncellenir." kuralına, "ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ UYGULANACAK PROJELER LİSTESİ" başlıklı Ek-1 listesinin 25. maddesinde; "Madencilik projeleri; a) 25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde (Kazı ve döküm alanı dâhil) planlanan açık işletmeler, b) Fiziksel yöntemler hariç, cevher zenginleştirme tesisleri ve/veya bu zenginleştirme tesislerine ilişkin atık tesisleri," kuralına, "ÇEVRESEL ETKİLERİ ÖN İNCELEME VE DEĞERLENDİRMEYE TABİ PROJELER" başlıklı Ek-2 listesinin; 1. maddesinde; "500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri," kuralına, 30. maddesinde; "Konut projeleri (300 konut ve üzeri)," kuralına, 45. maddesinde; "Madencilik projeleri; ... b) 10.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri, c) Karbondioksit, metan gazı ve diğer gazların çıkartılması, ... " kuralına, 51. maddesinde; "Kapasitesi 30.000 m3/gün ve üzeri olan atık su arıtma tesisleri," kuralına yer verilmiştir.

UYUŞMAZLIĞA KONU YÖNETMELİĞİN İPTALİ İSTENİLEN MADDELERİNİN İNCELENMESİ:

1- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ifadesindeki "veya" ibaresinin yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... y) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu,... ifade eder." olarak tanımlanmıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise askıda ilan, gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuru olarak tanımlanmıştır.

Davacı tarafından, daha önceki Yönetmeliklerde bilgilendirme ve duyurularda internette yayım, anons ve askıda ilan olmak üzere üç yöntemin kullanıldığı, mülga Yönetmeliklerde bu yöntemlerden birinin diğerine tercih edilir olmadığı, yöntemlerin eş zamanlı kullanıldığı, ancak iptali istenilen düzenleme ile muhtarlıklarda yapılacak askıda ilanın diğer duyuru yöntemleri ile birlikte tüketilmesi zorunlu bir yol olmaktan çıkarıldığı, oysaki projelerin genelde kırsal alanda yapıldığı, burada yaşayanların ÇED süreci hakkında yapılacak duyuruları sadece internet veya il müdürlüğü ilanı ile öğrenmelerinin beklenemeyeceği, dolayısıyla köy/mahalle muhtarlıklarında yapılan ilanın önemli olduğu iddialarıyla ibarenin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, Valilik ibaresi yerine il müdürlüğü yazıldığı, her köyde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı, yapılan lokal değişikliğin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği savunulmaktadır.

Anayasanın 56. maddesi gereği çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak çevre kirlenmesini önlemek Devletin olduğu kadar vatandaşın da ödevidir. Bu husus, 2872 sayılı Çevre Kanununun "İlkeler" başlıklı 3. maddesinde yer alan; başta idare, meslek odaları, birlikler ve sivil toplum kuruluşları olmak üzere herkesin, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi ile görevli olduğu, bu konuda alınacak tedbirlere ve belirlenen esaslara uymakla yükümlü oldukları yönündeki düzenleme ile de vurgulanmıştır. Dolayısıyla projeler bakımından, herkesin, çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi hususunda yükümlülüklerini yerine getirebilmesi, öncelikle yapılması planlanan projelerden haberdar olmasına bağlıdır. Bu nedenle, ÇED Yönetmeliğinde ÇED sürecinin başlangıcından sonuna kadar halkın proje hakkında bilgilendirilmesine, projeye ilişkin görüş ve önerilerini sunabilmesine, başka bir deyişle, halkın sürece katılımına yönelik kurallar öngörülmüştür.

Yasal düzenlemelere bakıldığında, çevrenin korunması hak olduğu kadar ödev de olup, halkın bu konudaki ödevlerini yerine getirebilmesi için sürece etkin bir şekilde katılması esastır. Mülga ÇED Yönetmeliğinde askıda ilanın; valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında yapılacağının düzenlendiği dikkate alındığında, "veya" ibaresiyle idareye askıda ilan hususunda muhtarlık ile köy binası arasında takdir hakkının tanındığı görülmüştür. Nitekim bu düzenlemenin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2016/3233 sayılı dosyasında açılan davada, Dairenin 18/04/2018 tarih ve E:2016/3233, K:2018/2860 sayılı kararıyla davanın reddine karar verilmiş, bu kararın temyiz edilmesi üzerine Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 24/04/2019 tarih ve E:2018/3565, K:2019/1958 sayılı kararıyla kararda belirtilen gerekçe ile onanmasına karar verilmiştir.

Davalı idare tarafından, her ne kadar tüm köylerde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı belirtilmiş ise de, dava konusu düzenlemede sadece köy odası ibaresinin çıkartılmadığı, aynı zamanda (ikinci) "veya" ibaresinin kullanım yeri değiştirilerek idareye kaymakamlık ile muhtarlık binası arasında askıda ilan hususunda takdir hakkı tanındığı anlaşılmıştır. Oysaki projelerin özellikle kırsal bölgelerde yapıldığı dikkate alındığında, burada yaşayanların yaşam koşulları itibarıyla sadece internette ve il müdürlüğünde yapılan bir ilanla projeden haberdar olmasını beklemenin gerçekçi olmadığı, dolayısıyla halkın ÇED sürecine etkin bir şekilde katılımının sağlanması amacıyla askıda ilanın hem valilik, kaymakamlık hem de muhtarlık binasında yapılması gerektiği, dava konusu düzenlemenin ise bu haliyle çevrenin korunması, sürdürülebilir çevre ve katılım ilkeleri ve kamu yararı ile bağdaşmadığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

2- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ş) bendi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) n) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları, Türkiye’de ikamet eden yabancılar ile ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları, (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise; ş) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’de ikamet eden yabancılar olarak tanımlanmıştır.

Davacı tarafından, dava konusu düzenleme ile yalnız gerçek kişilere yer verildiği, "ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları"nın tanımdan çıkarıldığı, bu haliyle oda, dernek, vakıf, birlik gibi tüzel kişilerin ÇED sürecindeki toplantılara katılımının engellendiği, oysaki siyasi partilerin ve sivil toplum kuruluşlarının tüzüklerinde, meslek odalarının ise kuruluş kanunlarında çevrenin ve doğanın korunması amacının bulunduğu, 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 3. maddesinin (e) bendi uyarınca katılım hakkının esas olduğu, aynı zamanda Anayasa'nın 56. maddesine göre katılımın herkes için hem hak hem ödev olduğu, tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek eksik düzenleme nedeniyle söz konusu bendin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, Türk Dil Kurumu sözlüğünde halkın gerçek kişiler için kullanılan bir terim olduğu, iptali istenilen tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin tüzel kişilerin ÇED süreçlerinden çıkartıldığı veya halkın görüşlerinin belirtilmesi aşamasında görüş vermelerinin engellendiği anlamına gelmediği, tüzel kişilerin yazılı görüş iletmelerini veya toplantılarda görüş ifade etmelerini engelleyici bir düzenlemenin olmadığı belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur.

Uyuşmazlıkta; Yönetmeliğin 4. maddesinde yer alan paydaş katılım planının; planlanan projenin tüm aşamalarında, projeden etkilenebilecek veya projeyi etkileyebilecek ya da proje ile ilgisi olabilecek tüzel/gerçek kişilerle (paydaşlarla) ne şekilde, hangi yöntemler ve araçlar kullanılarak iletişim kurulacağının ve bilgilendirme yapılacağının açıklandığı plan; halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımının ise; ÇED sürecinin başlangıcından sonuna kadar, halkı proje hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere paydaş katılım planında detayları belirlenen her türlü etkinlik, (broşür, tanıtıcı film, resmi duyuru, toplantı, bilgilendirme ofisi ve benzeri) olarak tanımlandığı dikkate alındığında, tüzel kişilerin de ÇED sürecinde yer alan taraflardan biri olduğu, Yönetmelikte yer alan maddeler bir bütün olarak değerlendirildiğinde, tüzel kişilerin ÇED süreçlerinden çıkartılmadığı veya halkın görüşlerinin belirtilmesi aşamasında görüş vermelerine engel bir durumun bulunmadığı, halkın, Türk Dil Kurumu sözlüğünde yer alan tanımdan yola çıkılarak gerçek kişileri ifade edecek şekilde tanımlandığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.

3- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (bb) bendinde yer alan “idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa)” ibaresi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nde yer almayan "mücbir sebep" kavramı ilk defa dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) bb) Mücbir sebep: ÇED Olumlu/ÇED Gerekli Değildir kararı verilmiş olan projeler için bu Yönetmelikte tanımlanmış olan karar geçerlik süresi içerisinde yatırıma başlanılmasına doğrudan engel teşkil edecek; doğal afet, olağanüstü hal, idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptal kararı varsa) gibi dıştan gelen fiili bir durumu, (...) ifade eder." olarak tanımlanmış, aynı Yönetmeliğin "Çevresel etki değerlendirmesi olumlu veya çevresel etki değerlendirmesi olumsuz kararı" başlıklı 14. maddesinde; "(5) ÇED Olumlu" kararı verilen proje için 5 yıl içinde mücbir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda "ÇED Olumlu" kararı geçersiz sayılır." kuralına, "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir veya çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı" başlıklı 17. maddesinde; (2) “ÇED Gerekli Değildir” kararı verilen proje için 5 yıl içinde mücbir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda “ÇED Gerekli Değildir” kararı geçersiz sayılır." kuralına yer verilmiştir.

Davacı tarafından, mücbir sebebin tarafların iradesi dışında ortaya çıkan, önceden öngörülmesi veya önlenmesi mümkün olmayan ve karşı konulamayacak ağırlıkta harici olayları ifade ettiği, yargı süreçlerinin mücbir sebep olarak kabul edilemeyeceği, söz konusu kuralın kanuna karşı hile yapılmasına yol açtığı, bu kuralla proje sahiplerine ek süre tanınmış olduğu, ayrıca kuralın hukuk devleti ilkesine de aykırı olduğu belirtilerek iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, yargı kararıyla ÇED kararının yürütmesinin durdurulmasına veya iptaline karar verilmesi durumunda İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesi gereği faaliyetin yapılmasının mümkün olmadığı, ancak devam eden yargılama sürecinde yürütmenin durdurulması kararının kaldırılması veya esastan proje sahibi lehine karar verilmesi halinde ÇED kararının yeniden geçerli hale geleceği, dolayısıyla yargılama sürecinde geçen sürenin uygun görülen hallerde belgenin geçerlilik süresine eklenmesinin mümkün olabilmesi için söz konusu ibareye mücbir sebep tanımında yer verildiği, diğer mevzuat kapsamında da elektrik üretim lisansının, maden işletme ruhsatının, işyeri açma ve çalışma ruhsatının, yapı ruhsatının iptali istemiyle açılan davada, dava konusu işlemin yürütmesinin durdurulması veya iptali durumunda nihai olarak davanın lisans veya ruhsat sahibi lehine sonuçlanması durumunda da yargılama aşamasında geçen sürelerin mücbir sebep olarak değerlendirildiği belirtilerek düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur.

Uyuşmazlıkta; her ne kadar davacı tarafından Mahkemelerin verdiği yürütmenin durdurulması ve/veya iptal kararlarının mücbir sebep olarak kabul edilemeyeceği ileri sürülmüş ise de, hukuken mücbir sebebin; bir sorumluluğun ya da taahhüdün yerine getirilmesini kısmen ya da tamamen, geçici ya da daimi olarak engelleyen, kişinin önceden bilmediği, beklemediği ve tahmin edemediği ya da beklese ve tahmin etse dahi engelleyemeyeceği dışardan gelen olağanüstü olay ya da olgular olarak tanımlanması mümkün olup, hakkında Mahkemece yürütmenin durdurulması veya iptal kararı verilene kadar ÇED kararının hukuka uygunluk karinesinden yararlandığı, ÇED kararıyla ilgili yürütmenin durdurulması veya iptal kararının sebebi olan davalı idareye veya proje sahibine atfedilebilecek kusurun yapılan yargılamayla ortaya konulduğu, dolayısıyla yargı kararıyla ÇED kararının yürütmesinin durdurulmasına veya iptaline karar verilmesi durumunda, İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesi uyarınca yargı kararının gereğinin yerine getirilmesi gerektiği dikkate alındığında, ÇED kararına konu faaliyetin o an için yapılamamasının hukuken korunabilir sebebe dayandığının kabulü gerektiğinden, ÇED belgesinin 5 yıllık sürede geçersiz sayılmaması için faaliyetin yapılmasına engel olan yargı kararının mücbir sebep olarak değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.

4- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (çç) bendi ile 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümleleri yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 9. maddesinin 4. fıkrasında; "Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından halkı bilgilendirmek amacıyla broşür dağıtmak, anket, seminer gibi çalışmalar Halkın Katılımı Toplantısından önce yapılabilir veya internet sitesinden yayınlanabilir." kuralına yer verilmiştir.

Mülga Yönetmelikte yer almayan "paydaş katılım planı" kavramı ilk defa dava konusu Yönetmeliğin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinin 1. fıkrasında (çç) alt bendinde; "Paydaş katılım planı: Planlanan projenin tüm aşamalarında, projeden etkilenebilecek veya projeyi etkileyebilecek ya da proje ile ilgisi olabilecek tüzel/gerçek kişilerle (paydaşlarla) ne şekilde, hangi yöntemler ve araçlar kullanılarak iletişim kurulacağının ve bilgilendirme yapılacağının açıklandığı planı, ifade eder." olarak tanımlanmış, Yönetmeliğin 9. maddesinin 5. fıkrasında ise; "Halkı, proje ve etkileri hakkında bilgilendirmek, halkın projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından paydaş katılım planı (PKP) hazırlanır. Hazırlanan paydaş katılım planı ÇED başvuru dosyası ekinde sunulur. Bakanlık gerekli gördüğü durumlarda, yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan halkın bilgilendirilmesine yönelik olarak ÇED süreci boyunca; bilgilendirici broşür dağıtılması, anket, seminer gibi çalışmalar yapılması veya proje ile ilgili internet sitesi hazırlanarak bilgi paylaşılması gibi ilave çalışmalar yapmasını da isteyebilir. Ayrıca Bakanlık tarafından talep edilmesi halinde ÇED süreci içerisinde bu plan güncellenir." kuralı yer almıştır.

Davacı tarafından, paydaş katılım planının yönetmelik içinde adeta bir başka yönetmelik gibi olduğu, paydaş katılım planı içinde yer alan hususların zaten ÇED Yönetmeliğinin ilgili maddelerinde düzenlendiği, dolayısıyla ayrıca içeriği belirsiz bir plana göre sürecin yönetilmesinin hukuka uygun olmadığı, paydaş katılım planının hukuk devleti ve belirlilik ilkesine aykırılık teşkil ettiği belirtilerek iptali istenilmiştir.

Ayrıca Yönetmeliğin 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümleleri bakımından paydaş katılım planıyla ilgili iddialara ek olarak, paydaş katılım planının Bakanlıkça yetkilendirilmiş kuruluşa hazırlatılmasının, Bakanlığın bu konudaki yetkisini devri anlamına geldiği, nitekim paydaş katılım planı ile halk adına kimin toplantıya katılıp katılmayacağının, kiminle iletişim kurulacağının belirleme yetkisinin paydaş katılım planını hazırlayan yetkilendirilmiş kurum/kuruluşa ait olduğundan, halkın katılım hakkının engellenmiş olduğu, bunun ise hukuki güvenlik ilkesinin ihlali anlamına geldiği belirtilerek bu yönüyle anılan cümlelerin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, bu tanımın, AB normlarında da yer alan sosyal etki değerlendirme çalışmalarının temelini oluşturduğu, gerek proje alanında yaşayan halkın gerekse görüşü alınan tarafların paydaş olduğu, ÇED sürecinin çok taraflı bir süreç olduğu, paydaş katılım planına ilişkin düzenlemenin, bu süreçte kurumlara, raporu hazırlayan müşavirlik firmasına, yatırımcıya, halka yükümlülüklerini hatırlatmak ve sorumluluk sınırlarının belirlenmesi amacıyla yapıldığı, standart bir rapor niteliğinde olmadığı, süreç içerisinde güncellenmesi gereken dinamik bir çalışma olduğu belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olmadığı savunulmuştur.

Uyuşmazlıkta; öncelikle paydaş katılım planı, projeden etkilenebilecek, projeyi etkileyebilecek veya proje ile ilgisi olabilecek tüzel/gerçek kişilerle ne şekilde, hangi yöntemler veya araçlar kullanılarak iletişim kurulacağının veya bilgilendirme yapılacağının açıklandığı plan olup, iddia edilenin aksine, paydaş katılım planında kimlerin katılacağına karar verilmeyip, yalnızca, paydaşlarla projeye dair bilgilendirme sırasında kullanılacak iletişim yönteminin planlandığı bir yol haritası olduğu, dolayısıyla halkın katılımını engelleyen bir yönünün bulunmadığı, ayrıca Yönetmeliğin 9. maddesinin 5. fıkrasında; halkı, proje ve etkileri hakkında bilgilendirmek, halkın projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlar tarafından paydaş katılım planı (PKP) hazırlanacağı, Bakanlığın gerekli gördüğü durumlarda, yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan halkın bilgilendirilmesine yönelik olarak ÇED süreci boyunca; bilgilendirici broşür dağıtılması, anket, seminer gibi çalışmalar yapılması veya proje ile ilgili internet sitesi hazırlanarak bilgi paylaşılması gibi ilave çalışmalar yapmasını da isteyebileceği, Bakanlık tarafından talep edilmesi halinde ÇED süreci içerisinde bu planın güncelleneceği dikkate alındığında, paydaş katılım planının tamamen proje sahibi şirketinin keyfiyetinde olmadığı, dolayısıyla Bakanlığın yetki devrinin söz konusu olmadığı, zaten anılan madde gereği halkın katılımı toplantısının yapılması zorunlu olduğundan, toplantı yapılmaksızın yalnızca broşür, tanıtıcı film gibi yöntemlerle sürecin yönetilemeyeceğinin açık olduğu, ilgili halk için paydaş kavramının kullanılması ile halkın projenin bir parçası haline getirilmesinin değil, sürecin bir parçası olduğunun vurgulanmasının amaçlandığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.

5- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 5. fıkrasında; "Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığını, ÇED sürecinin başladığını, ÇED Başvuru Dosyasının halkın görüşüne açıldığını ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin Valiliğe veya Bakanlığa verilebileceği Bakanlık ve Valilik tarafından anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur." kuralı yer almıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin 8. maddesinin 4. fıkrasında; ise proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığına, ÇED sürecinin başladığına, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığına ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun, Bakanlık ve il müdürlüğü internet sayfasında ilan edileceği, ayrıca askıda ilan, anons ve benzeri şekilde de halka duyurulabileceği düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, anılan fıkrada yer alan "duyurulabilir" ibaresinin belirsizlik yarattığı, uygulamada keyfiliğe yol açacağı belirtilerek ibarenin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, ÇED sürecinin başlatıldığına yönelik ilanın internet sayfasından verileceği, ayrıca askıda ilan veya anons yoluyla da duyurulabileceği hususunun eklendiği, böylece ÇED sürecinin başlatılması ile ilgili olarak bilgilendirmenin daha net olarak tanımlanmasının sağlandığı, ayrıca yapılan ilanlar ile halkın sürece katılımının amaçlandığı, günümüzde birçok kurumun ilanlarını internette yayımladığı, dolayısıyla dava konusu düzenlemede sadece internette ilanın seçilmediği, ilave bilgi alma argümanlarının eklendiği belirtilerek, iptali istenilen ibarenin hukuka uygun olduğu savunulmaktadır.

Uyuşmazlıkta; proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığına, ÇED sürecinin başladığına, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığına, projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun yöntemine ilişkin olarak mülga Yönetmelikle dava konusu Yönetmelik arasında farklılık bulunmaktadır.

Nitekim mülga Yönetmelikte söz konusu ilan anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur iken, dava konusu Yönetmelikte internette duyurulması zorunlu tutulmakla birlikte, askıda ilan, anons gibi diğer yöntemler yönünden "duyurulabilir" ibaresi ile idareye bu konuda ihtiyari hareket etme imkanı tanınmıştır. Örneğin, Mülga Yönetmeliğin 11. maddesinin 3. fıkrasında; ÇED raporunun, halkın görüşüne açıldığının internette ilan edileceğinin ve ayrıca askıda ilan veya anons yoluyla da duyurulacağının düzenlenmesi ile her iki yöntem bakımından zorunluluk getirildiği, ancak dava konusu kuralda bu konuda halkın katılımının sağlanmasını temin edecek bir düzenlemenin yer almadığı görülmüştür. Oysaki ÇED sürecinin şeffaf yürütülebilmesi ve çevre hukukunun temel ilkelerinden olan katılım ilkesinin tam olarak sağlanabilmesi amacıyla projeyle ilgili başvuru yapılmasından itibaren tüm sürecin, Yönetmeliğin ilanla ilgili diğer maddelerinde olduğu gibi, hem internette hem de anons veya askıda ilan ile duyurulması gerektiği sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan ilanın yöntemiyle ilgili idareye takdir yetkisi veren "duyurulabilir" ibaresinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

6- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesi yönünden;

Mülga Yönetmeliğin 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-1 listesinin 27. maddesinin (ç) bendinde; "400.000 ton/yıl ve üzeri kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler." kuralı, Ek-2 listesinin 49. maddesinin (d) bendinde; "Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kuralı yer almıştır.

Dava konusu Yönetmelikte; ise söz konusu proje sadece Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde; "Kırma, eleme, yıkama, kurutma ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler," olarak düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, kırma-eleme tesislerinin maden projelerinin ayrılmaz bir parçası olduğu, maden sahası içerisinde bulunan kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama tesislerinin yoğun toz oluşumu nedeniyle hava, su ve toprak kirliliğine neden olduğu, bu kirliliğin boyutunun ÇED raporu ile değerlendirilmesi gerektiği, ancak söz konusu maddede bu tür projelere yer verilmemesi ile kirliliğin boyutunun ve alınacak önlemlerin ÇED raporu ile değerlendirilmesi imkanının kalmadığı, bu projelerin madencilik projelerinden ayrı düşünülemeyeceği, bu haliyle düzenlemenin Anayasaya ve Çevre Kanununa aykırı olduğu belirtilerek, Yönetmeliğin Ek-1 listesinin 25. maddesinin bu bakımdan eksik düzenlendiği iddialarıyla iptali istenilmektedir.

Davalı idare tarafından, madencilik projelerinin neredeyse tamamında ocak faaliyetleri ile kırma, eleme, yıkama vb. tesisleri dahil olmak üzere entegre başvuru yapıldığı, münferit olarak sonradan sadece kırma, eleme, yıkama vb. tesis projesi ile ilgili başvuru yapıldığı, bu projelerin de çevresel etkilerinin toz ve gürültü olduğu, Bakanlığın Genelgesi gereği bu tür projelerin kapalı ortam içerisinde yapılması istenildiğinden, Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmediği, zaten proje bazlı olarak daha detaylı çevresel etkilere neden olacağının tespiti halinde "ÇED Gereklidir" kararı verilebileceği savunulmuştur.

Uyuşmazlıkta; 2008 yılında ve sonraki yıllarda (2013 ve 2014) yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliklerinde, anılan projelere, Yönetmeliğin hem Ek-1 listesinde hem de Ek-2 listesinde yer verildiği halde, uyuşmazlık konusu Yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer verilmemesinin, teknik ve hukuki nedenlerinin davalı idarece ortaya konulamadığı görüldüğünden, söz konusu değişikliği zorunlu kılan nedenlerin bilimsel olarak açıklığa kavuşturulmadığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (e) bendinde yer alan "Kırma, eleme, yıkama, kurutma ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler" projesine, Ek-1 listesinin 25. maddesinde yer verilmemesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

7- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 1. maddesi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 1. maddesinde; "50-500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri," kuralı düzenlenmiştir.

Dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddesinde ise; 500 ton/gün taş kömürü ve bitümlü maddelerin gazlaştırılması ve sıvılaştırılması projeleri düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, mülga Yönetmelikte söz konusu maddede yer alan 50 ton/gün alt sınırın dava konusu Yönetmelikten çıkarılarak, söz konusu projeler için sadece 500 ton/gün eşik değerin belirlenmesi ile önceden 49,9 ton/gün ve daha aşağı kapasitede bir proje ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında iken, dava konusu düzenleme ile 499,9 ton/gün ve daha aşağı kapasitede bir projenin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında kaldığı, bilimsel hiçbir dayanağı olmaksızın eşik değerin 10 kat yükseltildiği iddialarıyla düzenlemenin iptali istenilmektedir.

Davalı idare tarafından, mülga Yönetmelikte yer alan "50 ton/gün" eşik değerinin aslında dava konusu Yönetmelikte de çıkarılmasının amaçlanmadığı, sadece Resmi Gazetede yayımlanmasının öncesinde yapılan dizgide sehven kaldırıldığı, uygulamada söz konusu projeler için eşik değerin 50-500 ton/gün olarak kabul edildiği savunulmuştur.

Davalı idare tarafından, iptali istenilen maddede "50 ton/gün" eşik değerinin sehven kaldırıldığı açıkça ifade edilerek, uygulamada bu eşik değerin dikkate alındığı belirtilmiş ise de, hukuk devletinin temel unsurlarından olan hukuki belirlilik ilkesi uyarınca, yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerektiği, yasal düzenlemelerde bulunması gereken bu niteliklerin hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunlu olduğu dikkate alındığında, söz konusu kuralın bu haliyle hukukî belirlilik ilkesine aykırı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi" Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 1. maddesinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

8- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 30. maddesi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 33. maddesinde; "(Değişik:RG-26/5/2017-30077) Toplu konut projeleri (200 konut ve üzeri)" kuralına yer verilmiştir.

Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 30. maddesi ise; konut projeleri (300 konut ve üzeri) şeklinde düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, herhangi bir gerekçeye yer verilmeden eşik değerin artırılmasının hukuka aykırı olduğu, nitekim konut sektörünün karbon salınımının yoğun olduğu faaliyetlerden biri olduğu, dolayısıyla devletin yeşil kalkınma politikalarına ve iklim taahhütlerine açıkça aykırı olduğu belirtilerek, kuralın iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, toplu konut projelerinin, madencilik faaliyeti kadar çevresel etkilerinin olmaması ve alınacak tedbirlerin/bertaraf yönetiminin daha kolay olması nedeniyle bu projelere EK-1 sürecinde yer verilmediği, eşik değerin ise ülkemizin aktif fay hatları üzerinde yer alması nedeniyle güvenli, sağlıklı konutların ivedilikle yapılmasına imkan tanınması amacıyla yükseltildiği, dolayısıyla düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur.

Uyuşmazlıkta; gerek artan nüfus gerekse diğer sebepler nedeniyle birlikte daha fazla konut yapılmasına ihtiyaç duyulduğu sosyal bir gerçeklik olup, çevresel etkilerinin de diğer projelere göre daha makul olduğu dikkate alındığında, sağlıklı konutların ivedilikle yapılabilmesi amacıyla söz konusu projelere ilişkin eşik değerin artırılabileceği sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla; dava konusu düzenlemede, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktadır.

9- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (b) bendinde; "Yıllık 5.000 m3 ve/veya 250.000 m2 ve üzeri kapasiteli mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri," kuralı yer almıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin iptali istenilen maddesinde ise; "10.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok mermer ve dekoratif taşların kesme, işleme ve sayalama tesisleri," projeleri düzenlenmiştir.

Davacı tarafından, mülga Yönetmelikte 5000 m3 ve/veya 250.000 m2 olarak eşik değer bakımından iki farklı kriter öngörüldüğü, ancak dava konusu Yönetmelikte eşik değer olan m2 kriterinin kaldırılıp, sadece m3 kriterinin bırakılmasının ve m3 kriteri bakımından da eşik değerin yükseltilmesinin hiçbir bilimsel dayanağının olmadığı belirtilerek düzenlemenin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, mülga ÇED Yönetmeliklerinde mermer ocaklarının alandan bağımsız olarak ocak üretim kapasitesine göre değerlendirildiği, dolayısıyla 5.000 m3'ün ocak üretimine ilişkin bir değer olduğu, yapılan düzenleme ile mermer ocağı projelerinin madencilik projelerinden ayrı tutulmayarak ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendi kapsamında değerlendirildiği, dolayısıyla yeni düzenlemede yer alan projenin sadece sayalama projeleri olduğu ve buna ilişkin eşik değere yer verildiği, mermer ocağı projelerinin ÇED Yönetmeliği kapsamı dışına alınmadığı savunulmaktadır.

03/10/2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren (mülga) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin EK-2 listesinin 55. maddesinin (b) bendinde yer alan; "10 hektar ve 5.000 m3/yıl ve üzeri kapasiteli blok ve parça mermer, dekoratif amaçlı taşların çıkartılması" faaliyetine, 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren (mülga) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 49. maddesinin (b) bendinde yer verilmemesi nedeniyle eksik düzenlemenin iptali istemiyle Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2015/592 sayılı dosyasında açılan davada, davalı idare tarafından, mermer ve dekoratif taşların çıkarılması faaliyetinin, ÇED Yönetmeliğinin EK-1 listesi 27. maddesinin (a) bendinde yer alan "25 hektar ve üzeri çalışma alanında (Kazı ve döküm alanı toplamı olarak) açık işletmeler" ile EK-2 listesinin 49. maddesinin (a) bendinde yer alan "Madenlerin çıkarılması, (Ek-1 listesinde yer almayanlar)" kapsamına alındığı, dolayısıyla artık kapasite sınırı olmaksızın tüm mermer çıkarma faaliyetlerinin Yönetmelik kapsamına alındığı yönünde savunma yapılmış olup, bakılmakta olan davada da idarenin savunmasının benzer yönde olduğu anlaşılmaktadır.

Buradan hareketle, gerek mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde, gerekse dava konusu Yönetmelikte bu madde kapsamında zaten "mermer ve dekoratif taşların çıkarılması" projesine yer verilmemiş iken, sanki davacılar tarafından da bu projeye yer verilmemesine yönelik itiraz ediliyormuş gibi, davalı idare tarafından mermer ocağı projelerinin madencilik projelerinden ayrı tutulmayarak ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesinin 25. maddesinin (a) bendi kapsamında değerlendirildiği yönünde savunma yapıldığı görülmüştür.

Oysa mülga 2014 tarihli ÇED Yönetmeliğinde "Yıllık 5.000 m3 ve/veya 250.000 m2" olarak belirlenen eşik değerin, dava konusu Yönetmelikte neden "10.000 m3/yıl ve üzeri" belirlenmek suretiyle (m2 kriterinden vazgeçilmek suretiyle) artırıldığına ilişkin bir açıklamanın yapılmadığı, davacıların bu hususa yönelik itirazıyla ilgili olarak davalı idarece teknik ve nesnel bir gerekçenin ortaya konulamadığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin" Ek-2 listesinin 45. maddesinin (b) bendinde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.

10- Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin Ek-2 listesinin 51. maddesi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin Ek-2 listesinin 56. maddesinde; "Kapasitesi 50.000-150.000 eşdeğer kişi ve/veya 10.000-30.000 m3/gün olan atık su arıtma tesisleri." kuralına yer verilmiştir.

Dava konusu Yönetmeliğin Ek-2 listesinin 51. maddesinde ise; kapasitesi 30.000 m3/gün ve üzeri olan atık su arıtma tesisleri düzenlenmiştir.

Davacılar tarafından, eşik değerlerin yükseltilerek, kapasitesi 30.000 m3/gün altında olan atık su arıtma tesislerinin, ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında tutulmasının bilimsel bir dayanağının olmadığı belirtilerek, düzenlemenin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, atık su arıtma tesislerinin çevreci yatırımlar olduğu, nitekim kapasitesi ne olursa olsun nihai hedefinin kirlenmiş suların arıtılmasına yönelik olduğu, TÜİK verilerine göre 50.000 m³/gün kapasitesine sahip ilçe sayısının azaldığının ve köy/belde statüsüne dönüştüğünün anlaşıldığı, ayrıca günümüzde yaşanılan müsilaj sorunu dikkate alındığında, atık su arıtma tesislerinin ivedilikle devreye alınmasının gerektiği, bu projelerin AB ÇED müktesabatında dahi yer almadığı, nüfus değişimleri ve çevresel koşullar dikkate alınarak eşik değerlerin yeniden düzenlendiği savunulmuştur.

Uyuşmazlıkta; günümüzde yaşanılan müsilaj sorunu veya diğer çevresel faktörler dikkate alındığında, nihai hedefi kirlenmiş suların arıtılması olan bu tür projelere ivedilikle ihtiyaç duyulması nedeniyle çevresel koşullar dikkate alınarak eşik değerlerin yeniden düzenlenerek yükseltildiği sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, dava konusu düzenlemelerde, 2872 sayılı Kanunun, bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlama amacına, hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmamaktdır.

KARAR SONUCU:

Açıklanan nedenlerle;

1. Dava konusu 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin (Kırma, eleme, yıkama ve cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesislere yönelik projeler bakımından) eksik düzenleme nedeniyle Ek-1 listesinin 25. maddesinin, Ek-2 listesinin; 1. maddesi ile 45. maddesinin (b) bendinin oybirliğiyle İPTALİNE,

2. "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin; 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan "..., il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan..." ifadesindeki "veya" ibaresinin üye ...'in karşı oyu; 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresinin üye ...'in karşı oyu ve oyçokluğuyla İPTALİNE,

3. "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin; 4. maddesinin 1. fıkrasının; (bb) bendinde yer alan "idari yargı kararları (projenin tamamının yapılmasını etkileyecek şekilde yürütmenin durdurulması/iptali kararı varsa)" ibaresi, (çç) alt bendi, 9. maddesinin 5. fıkrasının ilk, ikinci ve son cümleleri, EK-2 listesinin; 30. ve 51. maddeleri yönünden oybirliğiyle DAVANIN REDDİNE,

4. Anılan Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ş) bendi yönünden ise üye ...'ın karşı oyu ve oyçokluğuyla DAVANIN REDDİNE,

5- Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam ...-TL yargılama giderinin; haklılık durumu dikkate alınarak takdir edilen...-TL'sinin davalı idare tarafından davacıya verilmesine,...-TL'sinin ise davacı üzerinde bırakılmasına,

6- Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca belirlenen ...-TL vekâlet ücretinin davalı idareden alınarak davacıya, ...-TL vekâlet ücretinin ise davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine,

7- Varsa posta giderleri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra taraflara iadesine,

8. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen otuz (30) gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, 06/11/2025 tarihinde karar verildi.

(X) KARŞI OY:

Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ş) bendi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; (...) n) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları, Türkiye’de ikamet eden yabancılar ile ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları, (...) ifade eder." olarak tanımlanmıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise; ş) Halk: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’de ikamet eden yabancılar olarak tanımlanmıştır.

Davacı tarafından, dava konusu düzenleme ile yalnız gerçek kişilere yer verildiği, "ulusal mevzuat çerçevesinde bir veya daha fazla tüzel kişi veya bu tüzel kişilerin birlik, organizasyon veya grupları"nın tanımdan çıkarıldığı, bu haliyle oda, dernek, vakıf, birlik gibi tüzel kişilerin ÇED sürecindeki toplantılara katılımının engellendiği, oysaki siyasi partilerin ve sivil toplum kuruluşlarının tüzüklerinde, meslek odalarının ise kuruluş kanunlarında çevrenin ve doğanın korunması amacının bulunduğu, 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 3. maddesinin (e) bendi uyarınca katılım hakkının esas olduğu, aynı zamanda Anayasa'nın 56. maddesine göre katılımın herkes için hem hak hem ödev olduğu, tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek eksik düzenleme nedeniyle söz konusu bendin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, Türk Dil Kurumu sözlüğünde halkın gerçek kişiler için kullanılan bir terim olduğu, iptali istenilen tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin tüzel kişilerin ÇED süreçlerinden çıkartılması veya halkın görüşlerinin belirtilmesi aşamasında görüş vermelerinin engellendiği anlamına gelmediği, tüzel kişilerin yazılı görüş iletmelerini veya toplantılarda görüş ifade etmelerini engelleyici bir düzenlemenin olmadığı belirtilerek, düzenlemenin hukuka uygun olduğu savunulmuştur.

Uyuşmazlıkta; 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 3. maddesinin (e) bendi uyarınca katılım hakkının esas olduğu, aynı zamanda Anayasa'nın 56. maddesine göre katılımın herkes için hem hak hem ödev olduğu, tanımda tüzel kişilere yer verilmemesinin Anayasaya aykırı olduğu, tanımdan tüzel kişilerin çıkarılmasının hukuki bir sebebi bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, dava konusu Yönetmeliğin 4. maddesinin 1. fıkrasının (ş) bendinin iptaline karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.

(XX) KARŞI OY:

Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 5. fıkrasında; "Proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığını, ÇED sürecinin başladığını, ÇED Başvuru Dosyasının halkın görüşüne açıldığını ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin Valiliğe veya Bakanlığa verilebileceği Bakanlık ve Valilik tarafından anons, askıda ilan, internet vb. şekilde halka duyurulur." kuralı yer almıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinin iptali istenilen fıkrasında ise; proje ile ilgili olarak başvurunun yapıldığına, ÇED sürecinin başladığına, ÇED başvuru dosyasının halkın görüşüne açıldığına ve ÇED süreci tamamlanana kadar projeye ilişkin görüş ve önerilerin il müdürlüğüne veya Bakanlığa verilebileceğine dair duyurunun, Bakanlık ve il müdürlüğü internet sayfasında ilan edileceği, ayrıca askıda ilan, anons ve benzeri şekilde de halka duyurulabileceği düzenlenmiştir.

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ile dosyanın birlikte değerlendirilmesinden; dava konusu düzenleme ile ÇED sürecinin başlatıldığına yönelik ilanın internet sayfasından verileceği, ayrıca askıda ilan veya anons yoluyla da duyurulabileceği hususunun eklendiği, dolayısıyla katılım ilkesine uygun bir düzenleme yapıldığı anlaşıldığından, dava konusu düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla; "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 8. maddesinin 4. fıkrasında yer alan "duyurulabilir" ibaresi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.

(XXX) KARŞI OY:

Dava konusu Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresi yönünden;

Mülga 25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen; ... y) Askıda ilan: Gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, valilik, kaymakamlık ve muhtarlık binasında veya köy odasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuruyu,... ifade eder." olarak tanımlanmıştır.

Dava konusu Yönetmeliğin anılan maddesinde ise askıda ilan, gerçekleştirilmesi planlanan projenin ÇED süreci hakkında, projeden etkilenecek veya etkilenmesi muhtemel halkın yaşadığı yer/yerlerde, il müdürlüğü, kaymakamlık veya muhtarlık binasında bulunan askı ilan yerlerinde yapılan yazılı duyuru olarak tanımlanmıştır.

Davacı tarafından, daha önceki Yönetmeliklerde bilgilendirme ve duyuruların internette yayım, anons ve askıda ilan olmak üzere üç yöntemin kullanıldığı, mülga Yönetmeliklerde bu yöntemlerden birinin diğerine tercih edilir olmadığı, yöntemlerin eş zamanlı kullanıldığı, ancak iptali istenilen düzenleme ile muhtarlıklarda yapılacak askıda ilanın diğer duyuru yöntemleri ile birlikte tüketilmesi zorunlu bir yol olmaktan çıkarıldığı, oysaki projelerin genelde kırsal alanda yapıldığı, burada yaşayanların sadece internette yapılan ilan veya il müdürlüğü ilanı ile öğrenmelerinin beklenemeyeceği, dolayısıyla köy/mahalle muhtarlıklarında yapılan ilanın önemli olduğu iddialarıyla ibarenin iptali istenilmiştir.

Davalı idare tarafından, Valilik ibaresi yerine il müdürlüğü yazıldığı, her köyde köy odası bulunmadığından bu ibarenin çıkarıldığı, yapılan lokal değişikliğin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği savunulmaktadır.

Uyuşmazlıkta; söz konusu bentte yapılan değişikliklerle; Valilik ibaresi yerine il müdürlüğü yazıldığı, köy odası ibaresinin çıkarıldığı, dolayısıyla bu değişikliklerin halkın katılımını kısıtlayıcı unsurlar içermediği, düzenlemenin hukuka uygun olduğu sonucuna varılmıştır.

Bu itibarla, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde yer alan (ikinci) "veya" ibaresi yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyu ile Daire kararının bu kısmına katılmıyorum.

Kaynakta görüntüle ↗